ऑॅरा औरंगाबाद सांस्कृतिक पर्यटनासाठीचा अनोखा उपक्रम!

 विवेक मराठी  22-Oct-2018

 

औरंगाबाद ही पर्यटनाची राजधानी म्हणून घोषित केली गेली. सांस्कृतिक पर्यटनासाठी विशेष प्रयत्न करणे ही आपली जबाबदारी आहे, हे ओळखून महागामी गुरुकुलाच्या संचालिका, प्रसिध्द नृत्यांगना पार्वती दत्ता यांनी 2013पासून ऑॅक्टोबर-नोव्हेंबर-डिसेंबर या काळात दर शनिवार-रविवारी संध्याकाळी सात ते आठ या वेळात 'ऑॅरा औरंगाबाद'ची आखणी केली. गेली सहा वर्षे हा उपक्रम साजरा होतो आहे. ऑॅरा औरंगाबाद हा उपक्रम आपल्या संपन्न सांस्कृतिक वारशाची आठवण करून देणारा आहे. हा वारसा पुढे जतन करण्यासाठी आहे.

दिवस मावळून संध्याकाळचा अंधार पसरत चालला आहे. पश्चिम क्षितिजाकडे पंचमीची चंद्रकोर झुकलेली आहे. मंचामागील दाट झाडांच्या काळोख्या आकारांवर ती शुभ्र चंद्रकोर शोभून दिसते आहे. जणू काही नेपथ्याचा भाग म्हणून तिथे लटकावून ठेवली आहे. हळूहळू रंगमंच उजळतो. या खुल्या रंगमंचाला (ऍम्फीथिएटरला) 'द्यावा पृथिवी' असे अतिशय कल्पक  नाव आहे. या संस्कृत शब्दाचा अर्थ होतो 'पृथ्वीवरील स्वर्ग'. पृथ्वीवर स्वर्ग निर्माण करण्याची ताकद कलेतच असते, हे अप्रत्यक्षरीत्या या नावातून सूचित होते. 

महागामीच्या युवा नृत्यांगना आणि नर्तक मंचावर शिवस्तुती सादर करायला लागतात. वेरूळच्या कैलास लेण्यातील शिवाच्या लालित्यपूर्ण मुद्रा जिवंत होऊन समोर साकार होत आहेत, असाच रसिकांना भास होतो.

हे सगळे वर्णन आहे 13 ऑॅक्टोबरला औरंगाबाद येथे सुरू झालेल्या 'ऑॅरा औरंगाबाद' उपक्रमाचे. औरंगाबाद ही पर्यटनाची राजधानी म्हणून घोषित केली गेली. पण त्याबरोबर जे विविध प्रकल्प इथे राबविले जायला हवे होते, ते राबविले गेलेच नाहीत. रस्ते, वीज, पाणी, स्वच्छता, नाले यांच्या समस्या अजूनही सुटल्या नाहीत. मग अशा प्रदूषित वातावरणात सांस्कृतिक पर्यावरणाबद्दल न बोललेलेच बरे.

सांस्कृतिक पर्यटनासाठी विशेष प्रयत्न करणे ही आपली जबाबदारी आहे, हे ओळखून महागामी गुरुकुलाच्या संचालिका, प्रसिध्द नृत्यांगना पार्वती दत्ता या पुढे सरसावल्या. 2013पासून त्यांनी पर्यटकांचा बहर असण्याच्या ऑॅक्टोबर-नोव्हेंबर-डिसेंबर या काळात दर शनिवार-रविवारी संध्याकाळी सात ते आठ या वेळात 'ऑॅरा औरंगाबाद'ची आखणी केली. गेली सहा वर्षे हा उपक्रम साजरा होतो आहे.

औरंगाबाद परिसराला एक संपन्न असा सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे. वेरूळ-अजिंठयाच्या शिल्पांतील चित्रांतील नृत्यमुद्रा, वाद्यांचे कित्येक संदर्भ, देवगिरी किल्ल्यावर महान संगीततज्ज्ञ शारंगदेव यांनी केलेली 'संगीत रत्नाकर' या ग्रंथाची रचना, औरंगाबाद शहरात असलेल्या लेण्यांमधील भारतातील पहिला संगीत संदर्भ असलेले 'आम्रपाली' हे शिल्प या सगळयाला कलात्मकरीत्या सादर करण्याची आवश्यकता पार्वती दत्ता यांना जाणवली.

परदेशी पर्यटक - त्यातही विशेषत: युरोपातील पर्यटक संस्कृती जाणून घेण्यासाठी जास्त उत्सुक असतात. त्यांना आपल्या संपन्न सांस्कृतिक वारशाचे दर्शन घडविणे या निखळ हेतूने या उपक्रमाची सुरुवात करण्यात आली. केवळ परदेशी पर्यटकच नव्हे, तर देशी पर्यटक, कलास्नेही, कलारसिक, अभ्यासक यांच्यासाठीसुध्दा हा उपक्रम आवश्यक आहे, त्यांचा अनुभव संपन्न करणारा आहे असे हळूहळू लक्षात येत गेले.

सहाव्या वर्षात पोहोचलेल्या या उपक्रमाची दखल आता सांस्कृतिक क्षेत्रात गांभीर्याने घेतली जात आहे. परदेशी पर्यटक तर या तारखांप्रमाणे आपले नियोजन करतात.

13 ऑॅक्टोबरला 'द्यावा पृथिवी' या खुल्या रंगमंचावर 'ऑॅरा औरंगाबाद'चे पहिले सादरीकरण झाले. शीतल भामरे, श्रीया दीक्षित, रसिका तळेकर आणि महेश कवडे या तरुण कलाकारांनी कथ्थक नृत्यशैलीत ही संध्याकाळ रंगविली.

शिवस्तुतीने कार्यक्रमाची सुरवात झाली. वेरूळचे कैलास लेणे हे शिवाच्या विविध रूपांना, मुद्रांना दर्शविते. हे मंदिर म्हणजे शिवाच्या विविध मंदिरांमधील कारागिरीचा सर्वोत्कृष्ट नमुना मानले जाते. 'ऑॅरा'च्या कार्यक्रमांत आवर्जून शिवस्तुती किंवा शिवाच्या संदर्भातील रचना सादर केल्या जातात.

शिवस्तुतीनंतर या तरुण कलाकारांनी रसिकांसमोर सादर केली बिंदादीन महाराजांची अष्टपदी 'निरतत ढंग'. ज्या पध्दतीने राजन-साजन मिश्रा किंवा सिंग बंधू किंवा अमानत अली-नजाकत अली सहगायन सादर करतात, त्या पध्दतीने हे चारही कलाकार एक प्रकारे सहनृत्य सादर करत होते.

बिंदादीन महाराजांची जी अष्टपदी सादर झाली, तिचे बोल होते -

निरतत ढंग

बहे पवन मंद सुगंध

शीतल बिनसी वट तट निकट

जमुना वृंदावन

की कुंज गलिन मे

नाचे गोपी उमंग

निर तत् ढंग

ही सुंदर रचना मंचावर सादर करताना चारही तरुण कलाकारांच्या हालचाली अतिशय मोहक होत्या. विशेषत: 'बहे पवन मंद' या शब्दांबरोबर हाताच्या केल्या गेलेल्या हालचाली त्या हळुवार वाऱ्याची आठवण करून देत होत्या. 'मंद सुगंध' या शब्दाच्या उच्चारणानंतर बोटांच्या हालचालींतून फुलाचे सूचन करण्यात आले. पण याबरोबर आजूबाजूच्या झाडांमुळे रसिकांनी एक वेगळीच अनुभूती आली. या खुल्या रंगमंचाजवळ लांब दांडीच्या फुलांची उंचच उंच दाट झाडी आहे. सध्या या झाडाचा बहर चालू आहे. या फुलांचा मंद असा सुगंध सगळयाच आसमंतात भरून राहिला आहे. नेमक्या याच वातावरणात बिंदादीन महाराजांची ही अष्टपदी निवडण्याची सूचकता पार्वती दत्तांनी दाखविली, याचे करावे तेवढे कौतुक थोडेच आहे.

अष्टपदी असो की नंतर सादर झालेला किरवानी तराना, कृष्णाच्या गोवर्धन लीलेचे वर्णन करणारे तानसेन रचित धृपद या सगळयांतून चारही कलाकारांचा आपसांतील सांगीतिक संवाद आणि त्यातून निर्माण होणारा सुंदर रंगाविष्कार यांची अनोखी अनुभूती रसिकांना येत होती.

खुल्या वातावरणात निसर्गाच्या सान्निध्यात याच परिसरातील शिल्पांवर संगीतशास्त्रावर आधारलेली कला पाहणे हा एक वेगळाच अनुभव असतो. विशेषत: परदेशी पर्यटक जेव्हा हा अनुभव घेण्यासाठी येतात, तेव्हा ते आवर्जून सुती खादीचे वस्त्र परिधान करतात. कपाळाला टिळा लावून एखाद्या मंदिरात जावे तसे रंगमंचासमोर कलेचा आस्वाद घेण्यासाठी बसतात, तेव्हा आपण चकितच होतो.

पार्वती दत्तांची छोटी शिष्या वैभवी पाठक ही या कार्यक्रमाचे निवेदन करत होती. अगदी 14 वर्षांची लहान मुलगी. पण ज्या शैलीत तिने निवेदन केले, त्याने रसिकांना वेधून घेतले. तिने स्वच्छ, सोपी, पण नजाकत भरलेली इंग्लिश भाषा निवेदनासाठी वापरली होती. परदेशी पर्यटकांना समजावे म्हणून आवर्जून या उपक्रमाचे निवेदन हिंदीबरोबरच इंग्लिशमध्येही केले जाते. नृत्याबरोबरच इथे निवेदक हिंदी-इंग्लिश भाषा ज्या पध्दतीने वापरतात, त्याचीही दखल घेतली पाहिजे. रंगमंचावर वावरणारे सर्वच एका विशिष्ट भारतीय शैलीतील कपडेच परिधान करतात. यामुळे रसिकांवर एक दृश्य संस्कारही होतो.

या तुलनेत भारतीय पर्यटकांकडून किंवा रसिकांकडूनच या कलाविष्काराची तेवढी बूज ठेवली जात नाही. याचे एवढे गांभीर्यच आपल्याला जाणवत नाही.

ऑॅरा औरंगाबाद हा उपक्रम आपल्या संपन्न सांस्कृतिक वारशाची आठवण करून देणारा आहे. हा वारसा जतन करण्यासाठी आहे. ज्या परिसरात हा उपक्रम साजरा होतो, तिथे सर्वत्र पणत्या लावलेल्या असतात. तांब्याच्या लखलखीत घंगाळात फुलांच्या पाकळयांच्या साहाय्याने रांगोळया काढलेल्या असतात. सारवलेल्या जमिनीवर पारंपरिक रांगोळया रेखाटलेल्या असतात. असे वातावरण बघितले की धूम्रपानाची सवय असलेले परदेशी पर्यटकही प्रवेश करतानाच सिगारेट कटाक्षाने विझवून येतात.

कार्यक्रमाला पर्यटक-रसिकांबरोबरच या गुरुकुलात शिकणाऱ्या मुलीही आवर्जून उपस्थित असतात. आपल्या शिक्षणाचा एक भाग म्हणूनच त्यांना या उपक्रमांना उपस्थिती अनिवार्य करण्यात आली आहे. इतकेच नव्हे, तर सगळी रंगमंच सज्जा, आजूबाजूची वातावरण निर्मिती, सजावट, आलेल्या पाहुण्यांचे स्वागत ही सगळी जबाबदारी या शिष्यांवरच असते. म्हणजे यांना केवळ कलेचेच शिक्षण मिळते असे नाही, तर ही कला जतन करण्यासाठी कशा प्रकारे मेहनत घ्यावी लागते, येणाऱ्या रसिकांसाठी एक विशिष्ट वातावरण निर्मिती करण्याची जबाबदारीही कशी पार पाडावी लागते, कार्यक्रमाची आखणी - अगदी निवेदनापासून ते रसिकांचे स्वागत करण्यापर्यंत कसे करावे लागते, याचेही एक प्रशिक्षण नकळत मिळून जाते.

डिसेंबरपर्यंत हा उपक्रम चालणार आहे. खरे तर अशा प्रकारे मंदिरे, दर्गे येथे विविध सांगीतिक उपक्रम आखले गेले पाहिजेत. महागामीमध्ये नृत्य-संगीत सादर केले जाते. पण विविध लोककलांसाठी इतर संस्थांनी पुढाकर घेऊन आखणी केली पाहिजे. पर्यटक जेव्हा आपल्या शहरात येतात, तेव्हा ते केवळ वास्तू पाहण्यासाठी येतात असे नाही. त्यांना आपली संस्कृती समजून घ्यायची असते.

पर्यटनाला चालना मिळण्यासाठी चालू करण्यात आलेला वेरूळ महोत्सव कधीचाच बंद पडला आहे. तो चालू होता, तेव्हाही त्याच्या आयोजनावर विविध प्रश्न तेव्हाच उपस्थित केले गेले होते. त्याच्या दर्जाबाबत जाणकारांनी तीव्र नाराजी व्यक्त केली होती. या पार्श्वभूमीवर 6 वर्षांपासून महागामीच्या वतीने चिकाटीने चालू असलेल्या 'ऑॅरा औरंगाबाद'चे महत्त्व जास्तच ठळकपणे दिसून येते. 

जनशक्ती वाचक चळवळ, औरंगाबाद