उपेक्षित राष्ट्रीय सौर दिनदर्शिका(भाग - 1)

 विवेक मराठी  18-Dec-2018

आपल्या शालेय अभ्यासक्रमात कायम अनुल्लेखित राहिलेल्या बऱ्याच गोष्टींपैकी एक महत्त्वाची गोष्ट  म्हणजे राष्ट्रीय सौर दिनदर्शिका. याची माहिती सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचावी, म्हणून हा लेखप्रपंच.

पहाटे सूर्योदय होतो व सायंकाळी सूर्यास्त होतो. या सूर्याच्या गतीमुळे सर्व प्राण्यांच्या शरीरात बदल होत असतात. मुख्य म्हणजे झोप येणे ही क्रिया सूर्याशी निगडित असते. त्यामुळे अनादिकाळापासून मानवाच्या कालगणनेत सूर्य हा महत्त्वाचा बिंदू होता, हे उघड आहे.

पृथ्वी अवकाशात स्वत:भोवती फिरते, त्यामुळे दिवस-रात्र होतात. फिरणाऱ्या पृथ्वीगोलाचा जो भाग सूर्याकडे असतो, तिथे दिवस आणि जो भाग सूर्यापासून लपला जातो, तिथे रात्र असते. याखेरीज पृथ्वी सूर्याभोवतीदेखील एका दीर्घवर्तुळाकार मार्गावर फेरी मारते. याला सूर्य व पृथ्वी यांच्यामधील गुरुत्वाकर्षण कारणीभूत असते. या मार्गावर एक दीर्घवर्तुळ पूर्ण करायला पृथ्वीला सुमारे 365 दिवस लागतात.

हे इतके दिवसांचे मोजण्याचे काम माणसाने कसे केले? याचे सोपे उत्तर आहे - रात्रीच्या आकाशाचे निरीक्षण करून केले. आपणही असे निरीक्षण केले, तर लक्षात येते की रोज सायंकाळी पूर्वेकडून उगवणाऱ्या चांदण्या वेगवेगळया असतात. मात्र त्यापैकी बहुतेक सर्वांची एकमेकांच्या तुलनेतील अंतरे व स्थिती बदलत नाहीत. खरे तर सूर्य, चंद्र व इतर 6 चांदण्या, म्हणजे शुक्र, गुरू, शनी, मंगळ, बुध व ध्रुव एवढया गोष्टी सोडल्या, तर इतर चांदण्यांची आपापसातील स्थिती सारखीच राहते. शुक्र, गुरू, शनी, मंगळ, बुध यांना ग्रह असे नाव दिले गेले आणि त्यांच्या भ्रमणाबद्दल माहिती गोळा करून प्रत्येकाचे वेगळे गणितही मांडले. गणित व खगोलशास्त्र यांत पारंगत भारतीयांनी हजारो वर्षांपूर्वीच याविषयीचा अभ्यास केला.

इतर चांदण्यांपैकी काही विशिष्ट चांदण्या मिळून एखादा विशिष्ट आकार तयार होतो. त्या आधारे आकाशाचे 27 भाग पाडून प्रत्येक भाग ओळखता येईल अशी खूण असलेल्या चांदण्यांना एकेका नक्षत्राचे नाव दिले. यावरून लक्षात आले की सूर्य, चंद्र व शुक्र, गुरू, शनी, मंगळ, बुध या चांदण्या वेगवेगळया नक्षत्रातून फिरत जातात.

पृथ्वी फिरते या शब्दांऐवजी सूर्य फिरतो असे शब्द घटकाभर वापरले, तर सूर्य एखाद्या नक्षत्रापासून सुरुवात करून सर्व नक्षत्रांची फेरी पूर्ण करून पुन: पहिल्या जागेवर येण्यासाठी सुमारे 365 दिवस घेतो. त्याला 1 वर्ष किंवा संवत्सर असे नाव पडले. सूर्य कोणत्या नक्षत्रात आहे हे ओळखण्याकरिता त्याच्या बरोबर उलट बाजूला असलेल्या नक्षत्राचा अधार घेतला जातो.

चंद्रदेखील एका नक्षत्रापासून सुरुवात करून फिरतो आणि एका दिवसात सुमारे 1 नक्षत्र याप्रमाणे सर्व 27 नक्षत्रांची फेरी पूर्ण करतो. मात्र पृथ्वीच्या सूर्याभोवतीच्या गतीमुळे एक फेरी संपवून पुन: पहिल्या जागी येण्यासाठी चंद्र सुमारे साडेएकोणतीस दिवस घेतो.

याप्रमाणे चांद्रमासाचे दिवस वाढतात. शिवाय चंद्रकोरीचा आकारही या दिवसांमध्ये सदा बदलत राहतो. त्यामुळे चंद्रावरून तिथी मोजणे कधीही सोपे. या मोजमापासाठी प्रतिपदा ते पंचदशी (म्हणजे पौर्णिमा किंवा अमावस्या), कृष्ण व शुक्ल पक्ष आणि सुमारे साडेएकोणतीस दिवसांचा एक चांद्रमास हे गणित मांडले गेले.

आता ध्रुवताऱ्याची गोष्टच वेगळी. हा आकाशात उत्तर दिशेला एकाच जागी स्थिर आहे आणि स्वत:भोवती गरगर फिरणाऱ्या पृथ्वीचा आस (किंवा अक्ष) याच्या दिशेत आहे, म्हणूनच इतर नक्षत्रे आकाशात फिरती दिसली, तरी हा स्थिरच दिसतो. इतकेच नव्हे, तर पृथ्वी सूर्याभोवती ज्या लंबवर्तुळाकार मार्गावर फिरते, त्या मार्गाला पृथ्वीचा अक्ष काटकोन करत नसून तो ध्रुवाकडे वळलेला असल्याने लंबवर्तुळाकार मार्गाशी 23 अंशाचा कोन करतो. त्यामुळे सूर्याची किरणे पृथ्वीवर येतात, तेव्हा सगळीकडे लंबरूपात न पडता कमी-जास्त प्रमाणात पडतात. त्यामुळे एका वर्षाचे सर्व दिवस-रात्र सारखे राहत नाहीत व  त्यांच्या ॠतुमानातही फरक पडतो. वर्षांतील दोनच दिवस असे असतात, जेव्हा संपूर्ण जगभर बारा तासांचा दिवस व बारा तासांची रात्र असते. इतर दिवशी दिनमान व रात्रिमान सारखे नसते. या दोन दिवसांना वसंत संपात व शरद संपात अशी नावे पडली. भारतातच या गणना झाल्या. वसंत संपातानंतर वसंत, ग्रीष्म, वर्षा असे ॠतू येतात, तर शरद संपातानंतर शरद, हेमंत, शिशिर असे ॠतू येतात. याप्रमाणे भारतात सहा ॠतूंचा निसर्ग असतो.

ॠतुकाळाप्रमाणे वातावरणात शीतोष्ण असेही फरक होतात. धान्याची बीजे अंकुरित होतात, फुले येतात, फळे येतात, धान्य पिकते, वगैरे. या सर्वांचे निरीक्षण करून सहा ॠतूंच्या बारा महिन्यांना नावे दिली, ती अशी - वसंत ॠतूत मधू आणि माधव - म्हणजे फुलांमध्ये मधसंचय होऊन पुढे फळधारणेला सुरुवात होते. ग्रीष्म ॠतूतील दोन महिने हे शुक्र आणि शुची नावाने आहेत. त्या वेळी सूर्याची उष्णता वाढून जमीन खूप तापते. ती उष्मा धारण करते, ज्यायोगे पुढे बीज अंकुरण्यासाठी आवश्यक ती ऊर्जा मिळावी. नंतर येणाऱ्या मान्सूनपूर्व पावसामुळे धरती शुध्द होण्यास सुरुवात होते. म्हणून ग्रीष्मातील महिने शुक्र व शुची.

वर्षा ॠतूतील दोन महिने नभ आणि नभस्य. इथे नभस्य शब्दाचा अर्थ नभ मासातून उद्भवलेला किंवा नभ मासातील फळापेक्षा पुढचे फळ देणारा असा आहे. शरद ॠतूतील मासांची नावे इष व ऊर्ज अशी आहेत. इषचा अर्थ रस, तर शरद महिन्यात पिकांमध्ये रस भरण्यास आरंभ होतो. हेमंतातील महिने सह आणि सहस्य, तर शिशिरातील महिने तप आणि तपस्य हे होत. सह आणि सहस्य मासांत थंडीचा प्रभाव सर्वाधिक असतो. परंतु तप व तपस्य महिन्यांमध्ये पुन्हा एकदा पृथ्वीवरील उष्णता वाढायला सुरुवात होते व दिनमानही मोठे होते. या प्रकारे मधु-माधव, शुक्र-शुची, नभ-नभस्य, इष-ऊर्ज, सह-सहस्य व तप-तपस्य अशी सूर्यावरून किंवा ॠतुचक्रावरून नावे पडली.

अर्थात हे सर्व निरीक्षण वैदिककालीन ॠषींनी केले असल्यामुळे ही नावे भारतीय ॠतुमानाप्रमाणे आहेत, हे उघड आहे.

आकाशातील नक्षत्रांना अनुक्रमे अश्विनी, भरणी, कृत्तिका.... रेवती अशी नावे पडली व त्या सर्वांचा स्वामी चंद्र मानला जातो. चंद्राचे तेज हे सूर्याच्याच तेजातून निर्माण होते अशा अर्थाचा एक यजुर्वेदीय मंत्र आहे. मात्र चंद्रप्रकाशाचे वेगळे महत्त्व आहे. कारण ज्याप्रमाणे वाढीसाठी सूर्याची ऊर्जा हवी, त्याचप्रमाणे रस-उत्पत्तीसाठी चंद्रप्रकाश हवा, असे कित्येक ग्रंथांनी नोंदवून ठेवले आहे.

आता आपण चांद्रमासांची नावे देण्याची पध्दत पाहू या. ही नावे सौरमासापेक्ष म्हणजेच ॠतुमासांपेक्षा वेगळी आहेत, हे महत्त्वाचे.

दर पौर्णिमेला चंद्र हा सूर्याच्या अगदी समोर असताना तो ज्या नक्षत्रात असेल त्या नक्षत्रावरून त्या महिन्याचे नाव पडते. 27 नक्षत्रांपैकी फक्त 12 नक्षत्रेच अशी आहेत, जिथे चंद्र असताना पौर्णिमा येते. नक्षत्रांचा आकाशातील आकार लहान-मोठा असल्याने तसे होते. याप्रमाणे येणाऱ्या चांद्रमासांची नावे चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ व फाल्गुन अशी आहेत. याचाच अर्थ असा की भरणी, रोहिणी, आद्र्रा, पुनर्वसू, आश्लेषा, पूर्वा, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूळ, उत्तराषाढा, धनिष्ठा, शततारका, उत्तराभाद्रपदा व रेवती या नक्षत्रांमध्ये पौर्णिमेचा चंद्र कधीच येत नाही.

आता सप्ताहाचे सात दिवस व त्यांची नावे कशी ठरली ते पाहू. पृथ्वीवरून फिरते दिसणारे 5 ग्रह, तसेच सूर्य, व चंद्र यांना त्यांच्या गतीप्रमाणे मांडले तर ते असे येतात - शनी हा सर्वात हळू, मग गुरू, मंगळ, सूर्य, शुक्र, बुध आणि चंद्र हा सर्वात जलद. आता दिवसाचे (अहोरात्र) एकूण 24 होरा असे 24 भाग केले (अहोरात्र या शब्दातील मधली दोन अक्षरे घेऊन होरा हा शब्द बनला). सूर्योदयापासून पहिला तास सूर्याचा होरा मोजला. त्या दिवसाला रविवार असे नाव दिले. पुढील एकेका तासाच्या होऱ्याची नावे शुक्र, बुध, चंद्र, शनी, गुरू, मंगळ, सूर्य..... अशी चक्राकार पध्दतीने मोजली की दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयाला चंद्राचा होरा येतो, म्हणून तो सोमवार. त्याच्या पुढे दर दिवशीच्या सूर्योदयाला अनुक्रमे मंगळाचा होरा, बुधाचा, गुरूचा, शुक्राचा व शनीचा होरा येतो. अशा प्रकारे सप्ताहाच्या सात दिवसांची नावे ठरली. ती इतकी चपखल बसली की सर्व जगभर आजही तीच वापरली जातात. त्याचे गणित हे असे आहे.

अशा प्रकारे भारतीयांनी सूर्याच्या गतीचे महत्त्व व त्यानुसार बदलणारे ॠतू ओळखून सौर पंचांग तयार केले, शिवाय नक्षत्रमार्गावरील चंद्राची गती व त्याच्या कला सहज डोळयांना दिसण्यासारख्या असतात, त्यावरून चांद्रपंचांग तयार झाले. सामान्य माणसाला चंद्रावरून कालगणना सोपी होती.

अमावस्येला चंद्र व सूर्य आकाशात एकाच अंशावर उगवतात. त्याच्या पुढल्या दिवशी चंद्र 12 अंश किंवा 48 मिनिटे मागे पडतो व तिथून पुढे हे अंतर वाढतच जाते, त्याचबरोबर चंद्राचा आकारही वाढतो. त्यामुळे सामान्य माणसालाही तिथी ओळखणे अतिशय सहजपणे जमू शकते. चांद्रपंचांगाची लोकप्रियता याच कारणासाठी असते. पुढे जेव्हा भारतात फलज्योतिष हे शास्त्र उदयाला आले, तेव्हा चांद्रपंचांगाचे महत्त्व अधिकच वाढले.

सारांश हा की भारतात अगदी वैदिक काळापासून चांद्रमासाची व सौरमासाची गणना, सप्ताहातील वार, महिने, त्यांची नावे, संवत्सराची नावे, ॠतुचक्र - त्याप्रमाणे शेतातील कामे असे सर्व पध्दतशीरपणे तयार होत गेले. ही पध्दत थेट अठराव्या शतकापर्यंत चालू राहिली. पुढे ब्रिटिश राजवटीनंतर देशात इंग्लिश कॅलेंडर लागू झाले. स्वातंत्र्यानंतर कॅलेंडरबाबत बराच खल होऊन एक भारतीय सौर पंचांग निश्चित करण्यात आले. त्याबद्दल आपण पुढच्या भागात पाहू.

लीना मेहेंदळे

[email protected]

9869039054