मनातल्या घरासाठी आणि घरातल्या मनासाठी

 विवेक मराठी  13-Mar-2018

***प्रा. शैलेश कुलकर्णी****

मनातल्या घरासाठी आणि त्या घरातल्या मनासाठी मनापासून केलेल्या गोष्टी खूप महत्त्वपूर्ण असतात. आपल्या घरातल्या वातावरणात आपण गोडवा अनुभवत असतो. हे गहिरे नाते-संबंध खरं तर आपल्या प्रत्येक यशस्वी वाटचालीस कारणीभूत असतात. आणि केवळ याच कारणामुळे आपण आपल्या कुटुंबाची, तसंच आपल्या घराची विशेष काळजी घेत असतो. आपलं आपल्या घराशी असलेलं नातं अधिक दृढ करण्याचा आपण विविध प्रकारे नेहमीच प्रयत्न करत असतो. त्यांपैकी एक म्हणजे गृहसजावट.

 "घर' या शब्दाला लावलेल्या 'आपलं' या विशेषणातच घराशी आपल्या असलेल्या नात्याची वीण किती घट्ट असते ते केवळ दिसून येतं असं नव्हे, तर तशी ती आपण अनुभवत असतो. आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक सुखात आणि दु:खात आपल्याला शारीरिकदृष्टया साथ-सोबत करणारं, मानसिक आधार देणारं, अंतर्मनाला धीर देणारं, आर्थिकदृष्टया सक्षमता देऊ करणारं, सामाजिक पत निर्माण करणारं, शैक्षणिक प्रगतीची दिशा दाखवणारं, कौटुंबिक एकोपा टिकवणारं, आपली नातीगोती जपणारं, उणिवा दूर करणारं, आपल्या जाणीवा जपणारं, आपल्या जीवनात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावणारं आपलं हक्काचं ठिकाण हे दुसरं-तिसरं कोणतंही नसून आपलं स्वत:चं घरच असतं. आणि घरदेखील कसं असतं, तर 'शोध घेतला दशदिशा, पूर्ण झाली मनीषा' अगदी असंच, आपल्या अंतर्मनातली इच्छा पूर्ण करेल असं.

मनात घर करून राहिलेल्या घराला आपल्या मनाइतकंच सुंदर सजवायचं, खुलवायचं असतं. घर छोटं असलं तरी चालतं, पण त्याला सजवणारं मन मात्र मोठं असावं लागतं. आपल्या छोटया घरातच मोठया मनाने सौंदर्याचा साक्षात्कार घडवायचा असतो. तेव्हाच आपल्या मनातलं घर हवं तसं तयार होऊ  शकतं आणि घरातल्या मनाला त्याचा आनंद मिळू शकतो.

आपल्या घराशी असलेलं आपलं नातं आणि आपल्या नात्यातल्या सर्वांचं त्या घरात राहणं यांचा परस्परांशी असणारा संबंधच केवळ आपल्या घराला घरपण प्राप्त करून देत असतो. आपण आपल्या कुटुंबीयांचं आपल्याशी असलेलं नातं जसं जपण्याचा प्रयत्न करत असतो, तसंच आपल्या घराशी असलेलं नातंही आपण जपत असतो. आपल्या कुटुंबापासून जसं मनाने आपण फार काळ दूर राहू शकत नाही, तसंच काहीसं आपल्या घराच्या बाबतीतही आपलं होतं. या नात्यात प्रेमाचा ओलावा असल्यामुळेच आपल्या घरातल्या वातावरणात आपण गोडवा अनुभवत असतो. हे गहिरे नातेसंबंध खरं तर आपल्या प्रत्येक यशस्वी वाटचालीस कारणीभूत असतात. आणि केवळ याच कारणामुळे आपण आपल्या कुटुंबाची, तसंच आपल्या घराची विशेष काळजी घेत असतो. आपलं आपल्या घराशी असलेलं नातं अधिक दृढ करण्याचा आपण विविध प्रकारे नेहमीच प्रयत्न करत असतो. त्यांपैकी एक म्हणजे गृहसजावट. या माध्यमातून घरात आणलेल्या प्रत्येक वस्तूबरोबर आपलं नवीन नातं निर्माण होत असतं. खरं तर तसं नातं निर्माण होईल अशाच प्रकारे संरचनेचं काम करावं लागतं. हे नातं निर्माण करण्याचं काम अंतर्गत संरचनाकार करत असतो.

दैनंदिन जीवनात निरनिराळे प्रसंग, अनुभव येत असतात, ज्यामुळे आपली मानसिकता बदलत असते. या बदलत जाणाऱ्या मानसिकतेच्या अनुषंगाने गृहसजावट करण्याची आवश्यकता असते. अर्थात सरधोपटपणे केलेल्या कामात इतका विचार केलेला नसतो. पण आपल्या मनातल्या घराच्या सुंदरतेसाठी तसा अभ्यासपूर्वक विचार होणं आवश्यक असतं. घर केवळ चार भिंतीचं नसतं, घराचं घरपण आपण मिळवायचं असतं, त्या घरात मनाला रमवायचं असतं. आपल्याच घरात रोज नवं काहीतरी आजमावायचं असतं. मनाला रमवण्यासाठी आणि नवं आजमावण्यासाठी गृहसजावटीत मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून अभ्यासपूर्वक विचार करावा लागतो. 

गृहसजावटीसाठी मानसशास्त्रीय दृष्टीकोन

आपल्या घराचा संबंध आपल्या मनाशी असतो, तसंच घराच्या अंतरंगाचा संबंध त्या घरात राहणाऱ्या व्यक्तींच्या अंतर्मनाशी असतो. त्यांचं परस्परांमध्ये एक निराळं नातं असतं. आपलं स्वत:चं, हक्काचं, आपल्या स्वप्नातलं असं घर, जे नेहमीच आपलं वाटत असतं केवळ आपल्या अंतर्मनातील भावभावनांमुळे. आपल्या मनातलं घर आणि घरातलं मन हे कधीही एकमेकांपासून वेगळं होऊ  शकत नाही. त्यामुळे मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून गृहसजावट करणं आवश्यक ठरतं. यामध्ये संपूर्ण कुटुंबाचा - म्हणजेच कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याचा विचार करावा लागतो. प्रत्येक कौटुंबिक सदस्याच्या मानसिकतेचा अभ्यासपूर्वक विचार करावा लागतो. प्रत्येकाच्या विचारांप्रमाणे आवडीनिवडी, अपेक्षा, गरजा, शारीरिक व्यक्तिमत्त्व निराळं असतं. त्याप्रमाणे त्याला साजेसं, शोभेल असं गृहसजावटीचं काम होणं निश्चितच उपयोगाचं ठरतं. विविध रंग, वस्तूंचे विविध आकार, निरनिराळे प्रकार, त्यांची कल्पकतेने केलेली मांडणी अशा अनेक बाबींचा थेट संबंध आपल्या मनाशी येत असतो आणि त्यामुळेच त्याचा परिणाम कमी-अधिक प्रमाणात आपल्या मनावर होत असतो.

कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याची मानसिकता

व्यक्ती तितक्या प्रकृती, त्यामुळे एकाच घरातील प्रत्येक व्यक्तीच्या आवडीनिवडी, सवयी, मानसिकतादेखील भिन्न असते. या भिन्नविभिन्न मानसिकतेचा विचार करून एकता निर्माण करावी लागत असते. यामध्ये अनेकदा अंतर्गत संरचनाकाराचा कस लागत असतो. अंतर्गत संरचनेच्या आणि गृहसजावटीच्या दृष्टीकोनातून रंगशास्त्राचा खूप मोलाचा वाटा असतो. मुळातच अंतर्गत संरचनेचा संबंध अंतर्मनाशी असतो. आणि रंगांचा संबंध थेट अंतर्मनाशी असतो. विविध रंग अंतर्मनाला जाऊन भिडणारे असतात. प्रत्येक रंगामुळे आपल्या अंतर्मनामध्ये निरनिराळे भाव प्रकट होत असतात. निरनिराळया रंगांमुळे निर्माण झालेल्या आपल्या भावना आपण उत्स्फूर्तपणे व्यक्त करत असतो. त्यामुळेच रंगशास्त्र गृहसजावटीत अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत असतं. कोणत्या रंगाचा कोठे, कसा, किती, का आणि केव्हा वापर करायचा, हे पाहणं अत्यंत आवश्यक असतं. प्रत्येक व्यक्तीच्या आवडीप्रमाणे रंगाची पसंती केली जात असते. दैनंदिन जीवनात प्रत्येकाच्या पेहरावाच्या निवडीवरून आपल्याला याचा प्रत्यय येतो. एखाद्याला एखाद्या दिवशी निळया रंगाचे कपडे वापरावेसे वाटतील, तर दुसऱ्याला पिवळया रंगाचे. अर्थातच हे प्रत्येक व्यक्तीच्या मानसिकतेवर अवलंबून असतं. कोणत्याही वस्तूची निवड ही पूर्णत: त्या त्या व्यक्तीच्या आवडीवर ठरत असते. आणि या आवडीचा मानसिकतशी थेट संबंध असतो. 

प्रत्येकाच्या जीवनात आणि कुटुंबात घडणाऱ्या घडामोडी

प्रत्येकाच्या जीवनात आणि एकूणच कुटुंबात घडणाऱ्या प्रत्येक घडामोडींचा संबंध अंतर्मनाशी असल्याने काही साठवणीतल्या आठवणींना एक निश्चित अशी जागा ठरवावी लागते. अनेक आठवणी आपल्या अंतर्मनावर कोरलेल्या असतात. कितीही दिवस उलटून गेले तरीही काही आठवणी आपण कधीही विसरू शकत नाही. आपल्या आयुष्यातल्या काही विलक्षण क्षणांचं जतन करण्यासाठी गृहसजावट हे अत्यंत योग्य माध्यम असतं. आयुष्यातल्या प्रत्येक क्षणी घरात स्वत:साठी घेतलेल्या अनेक वस्तूंशी आपलं एक नातं निर्माण झालेलं असतं. अशा अनेक  वस्तूंच्या सान्निध्यात आपल्या आयुष्यातले प्रत्येक क्षण आपण अनुभवलेले असतात. त्या वस्तू जरी जुन्या झाल्या तरीही त्यांच्याशी निगडित आपल्या आठवणी मात्र नेहमीच नव्या आणि ताज्या असतात. अशा आठवणीतल्या साठवणीच्या वस्तूंचा संग्रह आणि त्याची मांडणी अत्यंत वेधक ठरायला हवी, त्या दृष्टीकोनातून गृहसजावट करायला हवी. 

घरातील सण, समारंभ, धार्मिक कार्यक्रम

आपल्या सर्वांच्याच घरात अगदी गृहप्रवेश केल्यापासून विविध कारणांनी काही ना काहीतरी सण, समारंभ, धार्मिक कार्यक्रम होत असतात. यातही आपल्या भावभावनांना अधिक महत्त्व असतं. होणाऱ्या प्रत्येक कार्यात आपल्याला मिळणारा आनंद आणि तो मिळवण्यासाठी आपली मानसिक गुंतवणूक आपल्या गृहसजावटीच्या कामात महत्त्वाची असते. प्रत्येक सण दर वर्षी, समारंभ अपेक्षेप्रमाणे आणि धार्मिक कार्यक्रम परंपरेनुसार सततच आपल्या घरात होत असतात. त्याला अनुसरून आपल्याकडे येणाऱ्या व्यक्ती, नातलग, पाहुणे, एकूणच कार्यक्रमाचं स्वरूप आपल्याला गृहसजावट करत असताना लक्षात घेणं आवश्यक असतं. त्या अनुषंगाने संरचना, सोईसुविधा, तसंच काही ठरावीक कामांची पूर्तता करणं योग्य ठरत असतं. 

नातेवाईक, आप्तेष्ट आणि मित्रपरिवार

प्रत्येक कुटुंबात सर्व सदस्यांचा मित्रपरिवार साहजिकच भिन्न असतो. जवळचे, लांबचे नातेवाईक आणि आप्तेष्ट यांचं आपल्या घरी येणं अथवा पाहुणा म्हणून राहणं अशादेखील अनेक बाबींचा विचार गृहसजावट करताना करावा लागतो. अनेकदा गृहसजावट करताना केवळ प्रत्येक खोलीसाठी फर्निचर आणि काही प्रमाणात इतर सजावट केली जाते. पण मित्रपरिवार, नातेवाईक आणि आप्तेष्ट यांचा विचार करून आवश्यक त्या सोईसुविधा आणि संरचनेत योग्य त्या तरतुदी केल्या जातातच असं नाही. या सर्वांशीदेखील आपलं मानसिक नातं फार दृढ झालेलं असतं. त्यामुळेच केवळ आपल्या अंतर्मनाचा विचार करून त्यांच्यासाठी काही विशिष्ट काम करणं योग्य ठरतं.

गृहसजावटीसाठी उपयुक्तता आणि सौंदर्य यांची सांगड घालून संरचना करणं अपेक्षित असतं. आपल्या घराचं अंतरंग सजवण्यासाठी सर्वप्रथम आपल्या अंतर्मनातील सौंदर्याचा अभ्यासपूर्वक विचार केलेला असणं जरुरीचं असतं. गृहसजावटीच्या कामात निवडल्या जाणाऱ्या प्रत्येक वस्तूंचा उपयुक्तता आणि सौंदर्य या दोन्हीही दृष्टीकोनांतून विचार केला जाण्याची आवश्यकता असते. एकाच घरात, एकाच कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याच्या आवडीनिवडी निरनिराळया असतात. स्वाभाविकच त्यांच्या गृहसजावटीच्या संकल्पनादेखील भिन्न असतात. अशा वेळी अंतर्गत रचनाकारांच्या कुंचल्यातून तयार होणारी कलाकृती आपल्या घराला घरपण प्राप्त करून देत असते आणि तेही प्रत्येकाच्या अपेक्षांची आणि आवडीनिवडींची दखल घेऊन. 

अंतर्गत सजावटीच्या कामात प्रकाशाचं माध्यम अत्यंत महत्त्वाचं असतं. रंगसंगतीच्या निवडीप्रमाणे प्रकाशयोजना निवडणं हेदेखील गरजेचं असतं. रंगांचा वापर करताना आलेल्या काही मर्यादा आपण प्रकाशयोजनेतून पार करू शकतो. रंग आणि प्रकाश यांचा एकत्रितपणे मेळ बसवण्याची गरज लक्षात घेऊन प्रकाशयोजनेची निवड करावी लागते. रंग हे खरं तर प्रकाशाशिवाय अपूर्णच असतात. आपल्याला रंगांचं ज्ञान केवळ प्रकाशामुळेच होत असतं. प्रकाशयोजनेत नैसर्गिक आणि कृत्रिम दोन्हीचा विचार करावा लागतो. गृहसजावट करण्यासाठी प्रकाशाचं माध्यम अधिक प्रभावी ठरत असतं. प्रकाशयोजनेचा वापर थेट मानसिकतेवर परिमाण करणारा ठरत असतो. प्रकाशयोजना ज्या प्रकारे केली जाते, त्या प्रकारे प्रकाश आणि सावली यांचा एक अनोखा खेळ अंतर्गत सजावटीत खेळला जाऊ  शकतो. विविध रंगांमध्ये प्रकाशयोजना करून निरनिराळया वातावरणाची निर्मिती करून मनाला आनंद मिळवून देण्याचं काम करणं शक्य होतं.

आपल्या स्वप्नातल्या घराचं वेगळेपण अनुभवताना आणि त्यासाठी संरचना निवडताना आपल्या आशा, अपेक्षा, इच्छा, ईर्षा, उन्नती, संपन्नता यांच्या परिपूर्णतेसाठी प्रत्येक बाबींचा विचार करणं आवश्यक असतं. खरं म्हणजे आपली आणि आपल्या कुटुंबाची खरी ओळख आपल्या घरावरूनच होत असते. या सर्व दृष्टीकोनातून वरील सर्व बाबी किती महत्त्वाच्या असू शकतात, हे जाणून घेऊन आपली सर्जकता, सजगता आणि सौंदर्यदृष्टी यांचा मिलाफ आपण आपल्या जीवनात घडवून आणू शकतो.

आपल्या घराचं स्वप्न साकारताना आणि ते खासकरून सजवताना आपण नेहमीच चिकित्सक असतो. 'घर' या संज्ञेची आपली व्याख्याच निराळी असते. आपलं घर म्हणजे जणू काही आपला श्वासच असतो. घराविषयीची आपल्या प्रत्येकाची संकल्पना आणि एकूणच घराच्या बांधकामाच्या तसंच गृहसजावटीच्या बाबतीतली व्याख्याच वेगवेगळी असते. आपलं हक्काचं, स्वत:चं घर कल्पकतेने बांधण्याकडे, निवडण्याकडे आणि ते सजवण्याकडे प्रत्येकाचाच कल निराळा असतो. पण तो कल कसा आहे हे आपल्या स्वत:कडे आणि गृहसजावट या विषयाकडे बघण्याच्या दृष्टीकोनातून ठरत असतो.

प्रत्येक व्यक्ती कमी-अधिक प्रमाणात सौंदर्याची पूजक असते. सौंदर्याची अनुभूती आणि अभिव्यक्ती ही गृहसजावटीसाठी वापरलेल्या विविध वस्तूंवरून ठरत असते. गृहसजावटीच्या कामात अनेकविध लहान-मोठया वस्तूंची निवड करावी लागत असते. या वस्तूंचा रंग, आकार, स्वरूप, आकारमान, उपयुक्तता, गरज, सौैंदर्ययुक्त संरचना, सजावट अशा अनेक बाबींचा संबंध वस्तू निवडण्यात परस्परांशी जोडला जावा लागतो. अंतर्गत सजावट करण्याअगोदर घराची अंतर्गत संरचना करणं अधिक महत्त्वाचं असतं. घराची अंतर्गत सजावट ही एक कला आहे, तर संरचना हे शास्त्र आहे. हे शास्त्र समजून घेणं अधिक आवश्यक असतं. गृहसजावटीच्या कामात आपल्याला अनुभवायला येणारं सौंदर्य हे केवळ केलेल्या सजावटीमुळे नसून ते संरचनेमुळे असतं आणि घराचं घरपण घराच्या सौंदर्यात असतं, हे आपण जाणून घ्यायला हवं.  

अशा बाबींचा अभ्यासपूर्वक विचार करून आपल्या घराची अंतर्गत संरचना करावी लागते. मानसशास्त्रीय दृष्टीकोनातून वरील बाबी किती महत्त्वाच्या असू शकतात, हे जाणून घेऊन आपल्या घराला घरपण देणं सहज शक्य होतं. मनातल्या घरासाठी आणि त्या घरातल्या मनासाठी एक हटके विचार होणं निश्चितच उपयुक्त ठरू शकतं.

लेखक गृहसजावट संरचनाकार आहेत.

7709612655

[email protected]