पं. दीनदयाळ यांचा एकात्म मानवतावाद : एक भारतीय पर्यायी सामाजिक-आर्थिक मार्ग

@श्रीराम नानल

 

 

पं. दीनदयाळ उपाध्याय हे भारतीय राजकीय व सामाजिक विचारधारेत प्रभावी स्थान असलेले विचारवंत होते. त्यांनी मांडलेली एकात्म मानवतावाद ही संकल्पना कोणत्याही पाश्चिमात्य देशाच्या कल्पनेचा आधार घेतलेली नव्हती, उलट ती भारतीय जीवनदृष्टी, भारतीय सांस्कृतिक परंपरा आणि भारतीय समाजरचनेच्या मूळ समजुतीतून आलेली होती. आधुनिक सामाजिक-आर्थिक विचारप्रवाहात दोन मुख्य प्रवाह समोर येतात - एक म्हणजे मार्क्सवाद (Marxism) आणि दुसरा भांडवलशाही (Capitalism). पण भारतीय समाज आणि भारतीय मन यांची रचना या दोन्ही पद्धतींशी जुळणारी नाही. म्हणूनच पं. दीनदयाळ उपाध्याय यांनी असे सांगितले की, भारताला स्वतःची, स्वतःच्या संस्कृतीवर आधारित, स्वतःच्या सामाजिक गरजांतून जन्मलेली विकास व्यवस्था

आवश्यक आहे. ती म्हणजे - एकात्म मानवतावाद.

 

 

या विचारधारेचा मुख्य आधार एकच - मानव केंद्रस्थानी. मनुष्य हा फक्त आर्थिक गरजा असलेला यंत्रवत प्राणी नाही. मनुष्याची रचना शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा अशा चार स्तरांनी बनलेली आहे. विकास हा केवळ उत्पादन, पैसा, आकडे, योजना, उद्योग यांचा खेळ नसतो. तो मनुष्याच्या सर्वांगीण उन्नतीचा प्रवास असतो. म्हणूनच पं. दीनदयाळ उपाध्याय म्हणतात - अर्थव्यवस्था ही साधन आहे, ध्येय नाही. समाजाचा, राष्ट्राचा आणि व्यक्तीचा उद्देश मानवकल्याण हा असला पाहिजे. आर्थिक वाढ झाली म्हणजे विकास झाला असे मानणे चुकीचे आहे. मानवी आनंद, मानवी नैतिकता, मानवी समता, मानवी समाधान, मानवी आत्मबोध - या सर्व गोष्टी एकत्र असल्या की समाज खर्‍या अर्थाने विकसित होतो.

 

 

मार्क्सवादाचा मुख्य आधार वर्गसंघर्ष हा आहे. इतिहास म्हणजे गरीब आणि श्रीमंत यांच्यातील संघर्ष. याचे उत्तर राज्याने सर्वकाही आपल्या ताब्यात घेणे, खाजगी संपत्ती नष्ट करणे, सर्व उत्पादन यंत्रणा ह्या समाजाच्या मालकीत आणणे - ही कल्पना USSR, चीन इत्यादी देशात वापरली गेली. प्रत्यक्षात त्याचा परिणाम लोकशाही नव्हे, तर एका पक्षाच्या अधीन असलेल्या राज्यशक्तीत झाला. म्हणजेच कामगाराचे राज्य नव्हे, पक्षनियंत्रित हुकूमशाही आली. उत्पादन वाढले असेल, समता काही प्रमाणात आली असेल, परंतु व्यक्तिस्वातंत्र्य, विचारस्वातंत्र्य, श्रद्धा-भावना यांना फारशी जागा उरली नाही. पं. दीनदयाळ उपाध्याय मानतात की, मानवी जीवन फक्त आर्थिक आकड्यात मोजता येत नाही. मनुष्याची ओळख ही फक्त आर्थिक स्थिती नाही. मनुष्य भावनिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, मूल्याधिष्ठित, सामाजिक आणि आध्यात्मिक आहे. मार्क्सवादाला हे सर्व स्तर समजलेच नाहीत.

 

दुसरीकडे भांडवलशाही (Capitalism) ही व्यवस्था म्हणते की, बाजार (market) हा सर्व निर्णय घेईल. मागणी आहे तिथे उत्पादन होईल. नफ्याची प्रेरणा हीच प्रगती घडवते. परंतु यात मानवी मूल्ये कुठे आहेत? भांडवलशाहीने मनुष्याला ग्राहक बनवले. पैसा, उपभोग, जाहिरात, स्पर्धा हेच विकासाचे मापदंड बनले. समाजात असमानता वाढली. उपभोगाच्या नादात मनुष्य अधिक अस्वस्थ झाला. त्याचे नाते, त्याच्या भावना, त्याचे आतले समाधान ही सगळी खालावली गेली. त्यामुळे रोख रकमेत वाढ झाली, परंतु मनुष्य सुखी झाला असे म्हणणे कठीण आहे.

 

या दोन टोकांच्या मध्ये पं. दीनदयाळ उपाध्याय एकात्म मानवतावाद हा भारतीय मार्ग सुचवतात. येथे व्यक्ती आणि समाज एकमेकांपासून वेगळे नाहीत. समाज हा एक सजीव आहे. व्यक्ती ही त्या समाजातील एक पेशी आहे. पेशी स्वतंत्र असते, परंतु ती संपूर्ण शरीराशी जोडलेली असते. तसेच व्यक्ती-समाज हे संबंध परस्परपूरक आहेत, स्पर्धात्मक नाहीत. व्यक्तीही महत्त्वाची आणि समाजही महत्त्वाचा - आणि त्या दोन्हींच्या वर मूल्याधिष्ठित धर्म. येथे धर्म म्हणजे कर्तव्य, सदाचार, नीती, सत्य, न्याय होय. आर्थिक विकास हा या मूल्यांना अधोरेखित करणारा असावा.

 

आजच्या काळात देखील हा विचार अधिक सुसंगत वाटतो. जगभरात पर्यावरणसंकट निर्माण झाले आहे. निसर्गसंपत्ती संपत आहेत. मानसिक ताण वाढतो आहे. समाजात तुटलेपणा वाढतो आहे. अशा काळात उत्पादनाची मात्रा वाढवणे हा एकच उपाय नाही. निसर्गाशी सुसंगत, मानवकेंद्रित, संस्कृतीवर आधारित, मूल्याधिष्ठित विकासाची गरज आजही कायम आहे. डिजिटल युगात, आधुनिक तंत्रज्ञानात, वेगवान बाजारात - मानवी अंतःकरणाचा आवाज हरवू नये. एकात्म मानवतावाद हा त्या अर्थाने भारतीय माणसाचा जगदृष्टीकोन आहे.

पं. दीनदयाळ उपाध्याय यांचा एकात्म मानवतावाद हा भविष्याचा मार्ग देणारा भारतीय विचार आहे. यात मार्क्सवादाचा अति-संघर्ष नको आणि भांडवलशाहीचा अति-उपभोगवाद नको. यात मानव केंद्रस्थानी आहे. समाज आणि व्यक्ती यांच्यात समतोल आहे. अर्थव्यवस्था हे साधन आहे. नैतिक मूल्यांचा आधार आहे. हा विचार भारताला केवळ आर्थिक राष्ट्र बनवणार नाही - तर मूल्याधिष्ठित, समतोल, संवेदनशील आणि सर्वसमावेशक राष्ट्र बनवण्याची क्षमता यात आहे. म्हणूनच एकात्म मानवतावाद ही केवळ विचारधारा नाही - ती भारतीय संस्कृतीचे जिवंत स्पंदन आहे.