मंदिराभिमुख समाज - श्रद्धा, संस्कार, सेवा आणि सामर्थ्याचा संकल्प

VHP 

 

 

 

हिंदू समाजाने पुन्हा हिंदू जीवनपद्धतीनुसार जीवन जगावे, याचा अर्थ केवळ धार्मिक विधी करणे असा नाही. सत्य, सदाचार, कर्तव्य, संयम, परस्पर सहकार्य, निसर्गाविषयी आदर आणि सर्वांच्या कल्याणाची भावना आपल्या दैनंदिन आचरणात उतरावी, ही त्यामागची अपेक्षा आहे. व्यक्तीचे जीवन संस्कारित व्हावे, कुटुंबातील नाती दृढ व्हावीत आणि समाजात आत्मीयता निर्माण व्हावी, यासाठी सातत्याने प्रेरणा देणारी केंद्रे आवश्यक आहेत. आपल्या परिसरातील मंदिर ही भूमिका प्रभावीपणे निभावू शकते.

 

 

मंदिरात येणार्‍या भक्ताला दर्शनाबरोबर जीवनाची दिशा मिळावी, दुःखी माणसाला आधार मिळावा, नव्या पिढीला संस्कार मिळावेत आणि समाजाला संघटित कार्याचे सामर्थ्य मिळावे. यासाठी मंदिरांना जागृत, सक्रिय आणि समर्थ बनवण्याची गरज आहे. मंदिर हे श्रद्धाकेंद्र, संस्कारकेंद्र, सेवाकेंद्र आणि शक्तिकेंद्र व्हावे, ही काळाची आवश्यकता आहे.

 

मंदिरांनी आचरणाला प्रेरणा द्यावी. विविध धार्मिक प्रवचनात सांगितलेली सेवा मंदिराच्या उपक्रमातून दिसावी. समरसतेचा संदेश सर्व भक्तांना मिळणार्‍या सन्मानातून अनुभवता यावा. स्वच्छतेचे महत्त्व मंदिराच्या परिसरातून जाणवावे. श्रद्धा आणि व्यवहार यांची अशी सांगड घातली, तर मंदिराशी जोडलेला माणूस स्वतःच्या जीवनातही सकारात्मक बदल घडवू शकतो.

 

नियमित आरती, भजन, कीर्तन, ग्रंथवाचन आणि विचारप्रबोधन यांचे नियोजन करता येईल. त्यातील विषय सामान्य माणसाच्या जीवनाशी जोडलेले असावेत. कौटुंबिक सलोखा, व्यसनमुक्ती, प्रामाणिकपणा, सामाजिक जबाबदारी आणि पर्यावरणाची काळजी यांवर संवाद व्हावा. मंदिरातील आध्यात्मिक वातावरणातून व्यक्तीला चांगले जीवन जगण्याची प्रेरणा मिळणे, हे या प्रयत्नांचे मुख्य उद्दिष्ट असावे.

 

बालसंस्कार वर्ग, कथाकथन, श्लोकपठण, वाचन उपक्रम, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि सेवाकार्यातील सहभाग यांमधून हे काम करता येईल. मुलांना ज्येष्ठांना मदत करणे, परिसर स्वच्छ ठेवणे, पुस्तके वाटणे किंवा झाडांची काळजी घेणे अशी छोटी कामे देता येतील. युवकांना आयोजनाची जबाबदारी दिल्यास त्यांच्यात नेतृत्व, शिस्त आणि सहकार्य विकसित होईल. संस्कारांना कृतीची जोड मिळाल्यास ते जीवनात रुजतात.

 

 

 

 

मंदिराची जबाबदारी फक्त विश्वस्त, अर्चक किंवा काही कार्यकर्त्यांवर सोपवून समाजाने दूर राहणे योग्य नाही. प्रत्येक भक्ताने ‘माझे मंदिर, माझी जबाबदारी’ ही भूमिका स्वीकारली पाहिजे. मंदिरात दर्शनाला येताना त्याच्या गरजा, स्वच्छता आणि उपक्रम यांकडेही लक्ष द्यावे. आपल्या क्षमतेनुसार वेळ, श्रम, कौशल्य किंवा आर्थिक सहकार्य द्यावे. त्याचबरोबर समाजातील विविध वर्ग आपली निपुणता यासाठी देऊ शकतात. शिक्षक संस्कारवर्ग घेऊ शकतात, डॉक्टर आरोग्यविषयक मार्गदर्शन करू शकतात, लेखापाल हिशेबाच्या व्यवस्थेत मदत करू शकतात आणि युवक कार्यक्रमांचे आयोजन करू शकतात. महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि विविध समाजघटकांना अर्थपूर्ण सहभाग मिळावा. जबाबदार्‍यांची स्पष्ट विभागणी झाली आणि प्रत्येकाच्या योगदानाचा आदर झाला, तर मंदिराविषयीची आपुलकी अधिक दृढ होईल.

 

 

 

मंदिर हे धार्मिक आणि सामाजिक जीवनाबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही गती देणारे केंद्र होऊ शकते. मंदिरात येणार्‍या भक्तांच्या विविध गरजांमुळे अनेक लहान व्यवसायांना आधार मिळतो. फुले, पूजासाहित्य, प्रसाद, धार्मिक ग्रंथ, स्थानिक हस्तकला, भोजन, निवास आणि वाहतूक अशा सेवांमधून रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात. या संधींचे योग्य नियोजन केल्यास हिंदू समाजातील युवक, महिला आणि स्थानिक कारागिरांना सन्मानाने उपजीविका करता येईल.

 

 

मंदिराच्या गरजांशी संबंधित कामांमध्येही अनेक कौशल्यांची आवश्यकता असते. स्वच्छता, बागकाम, विद्युत व्यवस्था, दुरुस्ती, लेखांकन, संगणकीय नोंदी, कार्यक्रम व्यवस्थापन आणि भक्तांसाठी माहितीसेवा यांत प्रशिक्षित युवकांना काम मिळू शकते. पारंपरिक कला, मूर्तिकला, वाद्यनिर्मिती, वस्त्रनिर्मिती आणि पूजेसाठी लागणार्‍या वस्तू तयार करणार्‍या कारागिरांना मंदिरांशी जोडता येईल. स्थानिक उत्पादकांकडून दर्जेदार साहित्य घेण्याची पद्धत विकसित झाल्यास परिसरातील अर्थव्यवस्थेला बळ मिळेल.

 

 

महिला बचतगटांना प्रसाद, खाद्यपदार्थ, कापडी पिशव्या, फुलांच्या माळा आणि उत्सवांसाठी आवश्यक वस्तू तयार करण्याच्या संधी देता येतील. निर्माल्यापासून खत तयार करणे, पर्यावरणपूरक पूजासाहित्य उपलब्ध करणे आणि स्थानिक हस्तकलेची विक्री करणे अशा उपक्रमांतून सेवा आणि उपजीविका यांची सांगड घालता येईल. मात्र प्रत्येक उपक्रमात स्वच्छता, गुणवत्ता, योग्य दर आणि भक्तांच्या सोयीचा विचार आवश्यक आहे.

 

मंदिराच्या पावित्र्याचा आणि उपासनेच्या व्यवस्थेचा आदर राखून विकसित केलेली अर्थव्यवस्था समाजाला आर्थिक सामर्थ्य देऊ शकते.

 

 

 

 

विश्व हिंदू परिषदेच्या मंदिर अर्चक पुरोहित संपर्क आयामाच्या कार्यातून मंदिरांशी संपर्क वाढवणे, भक्तांना जोडणे आणि मंदिरांच्या सामाजिक भूमिकेला बळ देणे यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. मंदिरांचे संघटन, व्यवस्थापनातील भक्तांचा सहभाग, स्वच्छता अभियान, संस्कार आणि सेवाकार्य या दिशेने व्यापक जनसहभाग निर्माण होणे आवश्यक आहे.

 

 

यासाठी प्रत्येक मंदिराने छोट्या पण नियमित कृतींपासून सुरुवात करावी. भक्तांची बैठक घ्यावी, परिसराच्या गरजा समजून घ्याव्यात आणि उपलब्ध क्षमतेनुसार काम ठरवावे. मंदिराभिमुख समाज म्हणजे मंदिरातून मिळालेली प्रेरणा घरात, व्यवसायात आणि सामाजिक व्यवहारात जगणारा समाज. ‘माझे मंदिर, माझी जबाबदारी’ या संकल्पातून प्रत्येक भक्त पुढे आला, तर मंदिर समाजाच्या जीवनाला दिशा, संस्कार, सेवा आणि सामर्थ्य देणारे केंद्र बनेल.

 

 

विश्व हिंदू परिषदेच्या मंदिर अर्चक पुरोहित संपर्क आयामाचे कार्य भक्तांना मंदिराशी जोडणे आणि मंदिरांना अधिक सक्षम करणे या दिशेने सुरू आहे. भक्तांना मंदिराच्या व्यवस्थापनातील प्रश्न समजावेत, त्यांच्यात जबाबदारीची जाणीव निर्माण व्हावी आणि त्यांनी प्रत्यक्ष कार्यात सहभागी व्हावे, यासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.

 

 

दरवर्षी राज्यभर आयोजित होणारे मंदिर स्वच्छता अभियान हा त्यातील महत्त्वाचा उपक्रम आहे. श्रमदानासाठी मंदिरात आलेला भक्त परिसराच्या गरजा जवळून पाहतो. स्वच्छता, पाणी, निर्माल्य, देखभाल आणि उपलब्ध साधने यांची त्याला माहिती होते. व्यवस्थापनाशी संवाद साधण्याची संधी मिळते. या सहभागातून ‘माझे मंदिर, माझी जबाबदारी’ ही भूमिका प्रत्यक्ष कृतीत उतरू शकते.

 

 

अपरिचित मंदिर दर्शन अभियानातून परिसरातील कमी परिचित मंदिरांशी समाजाचा संपर्क वाढवण्याचा प्रयत्न आहे. अशा मंदिरांचे धार्मिक महत्त्व, परंपरा, स्थानिक इतिहास आणि सद्यस्थिती भक्तांना समजावी. दर्शनाबरोबर तेथील अर्चक आणि व्यवस्थापनाशी संवाद व्हावा. मंदिराच्या गरजा जाणून घेऊन शक्य ते सहकार्य करावे. यामुळे लहान किंवा दुर्लक्षित मंदिरांनाही समाजाचा आधार मिळू शकतो. मंदिर व्यवस्थापनात महिलांचा सक्रिय सहभाग वाढवणे तसेच घरी असतांना साधी सोपी पूजा कशी करता येईल अशा पंचोपचार पूजन प्रशिक्षण वर्गाचे नि:शुल्क आयोजन प्रत्येक मंदिरांनी सातत्याने करावे.

 

 

प्रत्येक मंदिराभोवती सक्रिय भक्तमंडळीचे संघटन उभे राहणे आवश्यक आहे. नियमित दर्शनासाठी येणार्‍या भक्तांबरोबर परिसरातील कुटुंबे, महिला, युवक आणि ज्येष्ठ नागरिकांना या कार्याशी जोडावे. मंदिराच्या गरजांवर चर्चा करून स्वच्छता, संस्कार, उत्सव, सेवा आणि देखभाल यांसाठी जबाबदार्‍या स्वीकाराव्यात.

 

हे संघटन मंदिर व्यवस्थापनाशी समन्वय साधून काम करणारे असावे. नियमित बैठका, कामांचा आढावा आणि पुढील उपक्रमांचे नियोजन यांमुळे सहभाग टिकून राहतो. काही मोजक्या व्यक्तींवर सर्व कामांचा भार पडण्याऐवजी अनेक भक्तांच्या योगदानातून मंदिराचे कार्य अधिक व्यापक होऊ शकते.

 

जिल्हानिहाय मंदिर व्यवस्थापनाचे व्हॉट्सप समूह तयार करून संपर्क आणि माहितीची देवाणघेवाण वाढवण्याचे कामही केले जात आहे. मंदिरांच्या अडचणी, उपयुक्त अनुभव, प्रशिक्षणाची माहिती आणि तज्ज्ञ मार्गदर्शन या माध्यमातून परस्परांपर्यंत पोहोचवता येते. एखाद्या मंदिराने यशस्वीपणे राबविलेला उपक्रम इतर मंदिरांसाठीही उपयोगी ठरू शकतो. या संपर्काचे रूपांतर प्रत्यक्ष सहकार्य आणि नियमित संवादात होणे महत्त्वाचे आहे.

 

 

 

जिल्ह्यांमध्ये मंदिर व्यवस्थापक, विश्वस्त, अर्चक आणि पुरोहितांची संमेलने आयोजित करून त्यांच्या प्रश्नांवर चर्चा करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. मंदिरांचे व्यवस्थापन करणार्‍यांना येणार्‍या अडचणी आणि धार्मिक सेवा देणार्‍या अर्चक-पुरोहितांचे प्रश्न प्रत्यक्ष ऐकून घेणे हा या संवादाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

 

 

मंदिराची मालमत्ता, देखभाल, आर्थिक नियोजन, नोंदी, धार्मिक परंपरा, भक्तांच्या सुविधा आणि सेवाकार्य यांसारख्या विषयांवर अनुभवांची देवाणघेवाण करता येते. अर्चक-पुरोहितांचे प्रशिक्षण, उपजीविका, सन्मान आणि पुढील पिढीची तयारी यांवरही विचार व्हावा. स्थानिक प्रश्नांची नोंद घेऊन त्यांवर पुढील कार्यवाही निश्चित केली, तर संमेलनांचा लाभ संबंधित मंदिरांना आणि व्यक्तींना मिळू शकतो.

 

 

प्रत्येक मंदिराकडे सर्व विषयांचे तज्ज्ञ उपलब्ध असतीलच असे नाही. म्हणून मंदिरांना आवश्यकतेनुसार कायदा, लेखांकन, वास्तुरचना, अभियांत्रिकी, सुरक्षितता, माहिती तंत्रज्ञान आणि व्यवस्थापन यांसंबंधी तज्ज्ञ सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची दिशा मंदिर आयामाने स्वीकारली आहे. योग्य वेळी योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यास कामांचे नियोजन अधिक व्यवस्थित होऊ शकते.

 

मंदिरांसमोरील विविध प्रश्नांचा अभ्यास करण्यासाठी विषयानुसार तज्ज्ञ समूहांत विचारमंथन घडविण्याचे कामही सुरू आहे. स्थानिक व्यवस्थापकांचे अनुभव आणि तज्ज्ञांचे ज्ञान एकत्र आल्यास व्यवहार्य उपाय सुचू शकतात. प्रश्नाची वस्तुस्थिती समजून घेणे, संबंधित कागदपत्रांचा अभ्यास करणे आणि मंदिराच्या क्षमतेनुसार उपाय ठरवणे, अशी कार्यपद्धती उपयुक्त ठरते.

 

 

मंदिरांशी संबंधित कायद्यांमध्ये आवश्यक बदल सुचविण्याच्या दृष्टीने कायदेतज्ज्ञांच्या मदतीने अभ्यास, सल्ला आणि प्रस्तावित मसुदे तयार करून शासनासमोर मांडण्याचे प्रयत्न केले जात आहेत. मंदिरांच्या प्रत्यक्ष अडचणी शासनापर्यंत अभ्यासपूर्ण स्वरूपात पोहोचाव्यात आणि त्यावर योग्य निर्णय व्हावेत, हा त्यामागील उद्देश आहे. समाजाचा सहभाग, पारदर्शकता आणि उत्तरदायी व्यवस्थापन यांना बळ देणारी व्यवस्था उभी राहावी, यासाठी सातत्यपूर्ण संवाद आवश्यक आहे.

 

 

मंदिर आयामाच्या या कार्याला प्रत्येक भक्ताने आपल्या क्षमतेनुसार हातभार लावावा. कुणी श्रमदान करावे, कुणी युवकांना प्रशिक्षण द्यावे, कुणी व्यावसायिक कौशल्यातून मदत करावी, तर कुणी गरजू व्यक्तींना सेवाउपक्रमांशी जोडावे. मंदिर व्यवस्थापक, अर्चक, पुरोहित, उद्योजक आणि सामान्य भक्त यांच्या सहकार्यातून या कार्याला गती मिळू शकते.

 

 

मंदिराभिमुख समाज म्हणजे मंदिरातून मिळालेली प्रेरणा आपल्या दैनंदिन जीवनात जगणारा समाज. श्रद्धेतून सदाचार, संस्कारातून जबाबदारी, सेवेतून आत्मीयता आणि संघटनातून सामर्थ्य निर्माण व्हावे. मंदिर समाजाच्या आध्यात्मिक, सामाजिक आणि आर्थिक उन्नतीचे केंद्र बनावे. ‘माझे मंदिर, माझी जबाबदारी’ हा संकल्प प्रत्येकाच्या मनात रुजला, तर या परिवर्तनाची सुरुवात आपल्या जवळच्या मंदिरापासून होऊ शकते.