शिवकार्याचा ध्यास आणि गुरुचरणी वास एक कृतार्थ जीवनप्रवास

 

 

 

 

 

श्री समर्थांनी केलेले हे सगळे वर्णन ज्यांना तंतोतंत लागू पडते असे प. पू. सद्गुरुदास महाराज दासनवमीच्या दिवशी शिवलीन व्हावेत, हा त्यांच्या जीवनातील एक विलक्षण आध्यात्मिक योग ठरला.

 

 

महाराष्ट्र ही संतांची आणि शूरवीरांची भूमी म्हणून जागतिक स्तरावर ओळखली जाते. या भूमीच्या मातीमध्ये शौर्य आणि वैराग्य यांचे एक अजब रसायन दडलेले आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभी, याच मातीने एक असे व्यक्तिमत्त्व घडवले ज्याने शिवछत्रपतींच्या इतिहासाची धूळ झटकून तो अस्सल पुराव्यांसह जनमानसात प्रतिष्ठित केला आणि त्याचवेळी आध्यात्मिक साधनेच्या माध्यमातून लाखो जीवांना शांतीचा मार्ग दाखवला, ते म्हणजे शिवकथाकार, इतिहाससंशोधक आणि अध्यात्मिक गुरू विजयराव देशमुख, ज्यांना ’धर्मभास्कर पूजनीय सद्गुरुदास महाराज’ या नावाने ओळखले जाते. त्यांच्या जीवनकार्याचा पट हा केवळ एका व्यक्तीचा प्रवास नसून तो महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि वैचारिक उत्थानाचा एक महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे.

 

 

इतिहास, संशोधन आणि अध्यात्म यांचा त्रिवेणी संगम म्हणजे शिवकथाकार धर्मभास्कर प. पू. सद्गुरुदास महाराज होत. विजयराव देशमुख यांचे जीवनकार्य दोन मुख्य प्रवाहांमध्ये विभागलेले दिसते: पूर्वार्धात ’शिवकार्य’ आणि उत्तरार्धात ’गुरुकार्य’. मात्र, हे दोन्ही प्रवाह एकमेकांपासून विलग नसून ते एकाच ध्येयाने प्रेरित होते, ते म्हणजे समाजप्रबोधन आणि राष्ट्रजागृती. शिवचरित्राचा अभ्यास करताना त्यांनी केवळ युद्धे आणि विजयांचे वर्णन केले नाही, तर त्यामागचे व्यवस्थापन, न्यायव्यवस्था आणि नैतिक मूल्ये शोधली. हेच शोधकार्य पुढे त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासाचा पाया ठरले. त्यांनी इतिहासाला केवळ ’भूतकाळ’ मानले नाही, तर त्याला वर्तमान सुधारण्यासाठीचे एक ’दीपस्तंभ’ मानले. त्यांनी इतिहासाची चिकित्सा करताना संशोधकाची दृष्टी ठेवली, तर कथा सांगताना एका समर्थ साहित्यिकाची रसाळ भाषा वापरली. ज्येष्ठ इतिहासकारांनी त्यांचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, जेव्हा विजयराव ऐतिहासिक साधनांची चिकित्सा करतात तेव्हा ते संशोधक वाटतात, जेव्हा अन्वयार्थ सांगतात तेव्हा इतिहासकार वाटतात आणि जेव्हा त्यांची शैली वाचकांना मोहित करते, तेव्हा ते खर्‍या अर्थाने एक श्रेष्ठ साहित्यकार भासतात.

 

 

विजयराव देशमुख यांचा जन्म 28 जानेवारी 1942 रोजी अकोला जिल्ह्यातील गाडेगाव या एका छोट्याशा खेड्यात झाला. एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या विजयरावांच्या व्यक्तिमत्त्वावर ग्रामीण संस्कृतीचे, कष्टाचे आणि मातीशी असलेल्या बांधिलकीचे खोल संस्कार झाले. बालपणापासूनच त्यांच्यामध्ये जिज्ञासू आणि संशोधनात्मक वृत्ती दिसून येत असे. निसर्गाचे निरीक्षण करणे आणि जुन्या कथांमध्ये रस घेणे ही त्यांच्या आवडीची कामे होती.

 

 

त्यांच्या जीवनाला कलाटणी देणारी पहिली महत्त्वाची घटना म्हणजे वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांना लाभलेले सद्गुरु परमपूज्य विष्णुदास महाराज यांच्याशी झालेली त्यांची पहिली भेट ही केवळ एक योगायोग नव्हती, तर ती एका मोठ्या कार्याची नांदी होती. बालवयात विजयरावाची अध्यात्मातील ओढ बघून हा मूळचा गणपती भक्त आहे असे विष्णुदास महाराजांनी लिहून ठेवले. विष्णुदास महाराजांच्या कृपाशीर्वादानेच विजयरावांच्या जीवनाचे ध्येय निश्चित झाले. या वयातच त्यांच्यामध्ये आध्यात्मिक ओढ निर्माण झाली, जी पुढे त्यांच्या ’सद्गुरुदास’ या नावाच्या सार्थकी लागली.

 

 

विजयराव यांचे माध्यमिक आणि उच्च शिक्षण नागपूर येथे झाले. त्यांनी नागपूर विद्यापीठातून मराठी विषयात एम.ए. पूर्ण केले आणि विशेष म्हणजे त्यांनी विद्यापीठात गुणवत्तेत द्वितीय क्रमांक पटकावला. मराठी साहित्यातील त्यांची ही पकड त्यांच्या पुढील लेखनात आणि व्याख्यानांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येते. साहित्यासोबतच त्यांना इतिहास, संस्कृत आणि प्राचीन हस्तलिखितांच्या संशोधनात विशेष रस होता. 1952 सालापासून ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक म्हणून कार्यरत होते. संघाच्या संस्कारांमुळे त्यांच्यात राष्ट्रभक्ती आणि शिस्तीचे गुण रुजले. त्यांनी श्री. गोळवलकर गुरुजी आणि बाळासाहेब देवरस यांसारख्या ज्येष्ठ नेत्यांच्या सान्निध्यात काम केले, ज्यामुळे त्यांच्या सामाजिक जाणिवा अधिक प्रगल्भ झाल्या.

 

 

विजयराव देशमुख यांच्या शिवकार्याची सुरुवात वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी झाली. त्या काळी शिवचरित्र हे मुख्यत्वेकरून लोककथा आणि पोवाड्यांच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचले होते. बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या व्याख्यानांनी प्रेरित होऊन विजयरावांनी शिवचरित्राचा सखोल अभ्यास करण्याचा ध्यास घेतला. मात्र, त्यांना केवळ कथा सांगायच्या नव्हत्या, तर त्या कथेमागचा सत्य इतिहास आणि त्याचे पुरावे शोधायचे होते.

 

 

1974 मध्ये, शिवराज्यभिषेकाच्या 300 व्या वर्षानिमित्त ते नागपूरहून रायगडावर गेले. रायगडाच्या पवित्र वातावरणात आणि शिवछत्रपतींच्या सिंहासनासमोर त्यांनी एक प्रतिज्ञा केली: महाराज! मी माझ्या सर्व सामर्थ्यानिशी आपली शब्दपूजा बांधीन. ही प्रतिज्ञा केवळ एका लेखकाची नव्हती, तर ती एका निस्सीम भक्ताची होती ज्याने आपले संपूर्ण आयुष्य शिवचरित्राच्या सत्यतेसाठी अर्पण करण्याचे ठरवले होते. ’शककर्ते शिवराय’ हा एक युगप्रवर्तक ग्रंथ ठरला आहे. विजयराव देशमुख यांच्या संशोधनाचे सर्वांत मोठे फळ म्हणजे ’शककर्ते शिवराय’ हा द्विखंडात्मक ग्रंथ. हा ग्रंथ केवळ शिवाजी महाराजांचे चरित्र नाही, तर तो शिवकाळाचा एक समग्र दस्तऐवज आहे. या ग्रंथाच्या निर्मितीसाठी त्यांनी सात ते आठ वर्षे अथक परिश्रम घेतले. हा ग्रंथ सुमारे 1200 पृष्ठांचा आहे. या ग्रंथाची रचना 10 विभागांमध्ये आणि 72 प्रकरणांमध्ये करण्यात आली आहे. या ग्रंथात केवळ युद्धांचे वर्णन नसून शिवरायांच्या प्रशासकीय कौशल्याचा, न्यायव्यवस्थेचा, आर्थिक धोरणांचा आणि स्वराज्याच्या संरक्षण व्यवस्थेचा सखोल आढावा घेण्यात आला आहे. या ग्रंथाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील ’वास्तववाद’. विजयरावांनी कोणत्याही चमत्काराचा आधार न घेता, केवळ बुद्धिमत्ता, पराक्रम आणि नियोजनाच्या जोरावर शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य कसे उभे केले, याचे दर्शन घडवले. ग्रंथात 40 पृष्ठांची रंगीत छायाचित्रे, नकाशे आणि दुर्मीळ कागदपत्रे जोडलेली आहेत, ज्यात शहाजी राजांची पत्रे आणि डच फॅक्टरीमधील नोंदींचा समावेश आहे. विजयराव देशमुख यांनी केलेल्या संशोधनामुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अनेक वादग्रस्त किंवा अस्पष्ट बाबींवर प्रकाश पडला. त्यांनी केवळ ग्रंथ वाचले नाहीत, तर त्यांनी तंजावरपासून नागपूरपर्यंतच्या अनेक दप्तरांमधील अस्सल मोडी कागदपत्रांचा अभ्यास केला. त्यांच्या संशोधनाचा दर्जा इतका उच्च होता की, खुद्द बाबासाहेब पुरंदरे यांनी त्यांना ’पहिल्या दर्जाचे शिवचरित्रकार’ म्हणून गौरविले.

 

 

राजमाता जिजाऊंच्या जन्मतिथीबद्दल इतिहासकारांमध्ये अनेक मते होती. विजयरावांनी चिकित्सक अभ्यास करून जिजामातांची नेमकी जन्मतिथी निश्चित केली. त्यांच्या या संशोधनामुळेच सिंदखेड राजा या गावाला ’मातृतीर्थ’ असा दर्जा प्राप्त झाला. 1982 मध्ये त्यांनी सिंदखेड राजा येथे जिजामाता जन्मोत्सवाचे भव्य आयोजन केले होते, ज्याला लाखो लोकांनी उपस्थिती लावली होती.

शिवाजी महाराजांच्या जन्मतिथीवरून अनेक दशके वाद सुरू होता. विजयराव देशमुख यांनी विविध पुराव्यांच्या आधारे ’19 फेब्रुवारी’ ही तिथी अधिकृत मानण्यासाठी सरकारकडे पाठपुरावा केला आणि संशोधनात्मक पुरावे सादर केले. त्यांच्या योगदानामुळेच आज शासकीय स्तरावर 19 फेब्रुवारी ही शिवजयंती म्हणून साजरी केली जाते.

 

 

छत्रपती संभाजी महाराज यांच्याबद्दल समाजात अनेक गैरसमज पसरले होते. विजयरावांनी ’राजा शंभूछत्रपती’ या ग्रंथाच्या माध्यमातून संभाजी महाराजांचे पराक्रमी आणि नीतिमान रूप समाजासमोर मांडले. 5 एप्रिल 1989 रोजी वडू कोरेगाव येथे त्यांनी शंभूराजांच्या 300 व्या बलिदान दिनानिमित्त 15,000 अनुयायांच्या उपस्थितीत एक मोठा सोहळा आयोजित केला होता, ज्यामुळे संभाजी महाराजांच्या इतिहासाकडे बघण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन बदलला.

 

 

विजयराव देशमुख हे केवळ लेखक नव्हते, तर ते एक अमोघ वक्ते होते. त्यांनी आपल्या आयुष्यात 10,000 पेक्षा जास्त व्याख्याने दिली. त्यांच्या व्याख्यानशैलीला ’शिवकथा’ असे नाव मिळाले, कारण ते इतिहास एखाद्या रसाळ कथेसारखा सांगत असत. त्यांच्या वाणीमध्ये एक प्रकारची ओढ होती, ज्यामुळे ऐकणारा भारावून जात असे. त्यांनी केवळ शहरांमध्येच नव्हे, तर ग्रामीण भागात जाऊन शिवचरित्र पोहोचवले. त्यांच्या व्याख्यानांचा उद्देश केवळ मनोरंजन नसून ’चरित्र घडवणे’ हा होता. त्यांनी आपल्या ओघवत्या भाषेतून तरुणांना स्वाभिमानाचा आणि राष्ट्रभक्तीचा मंत्र दिला. त्यांच्या व्याख्यानांमुळे महाराष्ट्रातील लाखो लोक प्रभावित झाल्याचा अंदाज वर्तवला जातो. केवळ व्याख्याने देऊन इतिहास समजत नाही, तर तो प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहावा लागतो, या विचारातून विजयरावांनी 1974 मध्ये ’शिवदुर्ग यात्रा’ सुरू केली. ही यात्रा 1992 पर्यंत सलग 18 वर्षे चालली. दरवर्षी सुमारे 5,000 भाविक आणि तरुण या यात्रेत सहभागी होत असत. या यात्रेच्या माध्यमातून त्यांनी एक नवी पिढी तयार केली, जिला महाराष्ट्राच्या भौगोलिक इतिहासाची जाण होती. आज महाराष्ट्रात जे दुर्गसंवर्धनाचे कार्य मोठ्या प्रमाणावर सुरू आहे, त्याचे बीज विजयराव देशमुख यांनी पेरलेल्या या शिवदुर्ग यात्रेत असल्याचे जाणवते.

 

 

 

संशोधन आणि प्रवचन कार्याला संस्थात्मक आधार देण्यासाठी त्यांनी ’छत्रपती सेवा प्रतिष्ठान’ची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक अभिनव उपक्रम राबवले. इतिहास संशोधकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी ’जिजामाता विद्वत् गौरव पुरस्कार’ सुरू केला. डॉ. एम.के. ढवळीकर, जी.बी. देगलूरकर यांसारख्या नामवंत संशोधकांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यातून त्यांची संशोधकांबद्दलची आदरभावना आणि गुणग्राहकता दिसून येते. विजयराव देशमुख यांच्या जीवनाचा उत्तरार्ध पूर्णपणे आध्यात्मिक कार्याला वाहिलेला होता. जरी ते शिवकार्यात मग्न होते, तरी त्यांची आंतरिक ओढ अध्यात्माकडे होती. वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांना विष्णुदास महाराज भेटले होते.

 

 

16 फेब्रुवारी 1984 (माघ पौर्णिमा) रोजी त्यांना विष्णुदास महाराजांनी त्यांच्या गळ्यातील रुद्राक्षाची माळ विजयरावांच्या गळ्यात घालून त्यांना दत्तपरंपरेचा वारसा सोपवला. 1990 मध्ये विष्णुदास महाराज समाधिस्थ झाल्यावर, त्यांच्याच आज्ञेनुसार विजयरावांनी आध्यात्मिक कार्याची धुरा सांभाळली. 1991 मध्ये त्यांना ध्यानात ’सद्गुरुदास’ असे नाव प्राप्त झाले. तेव्हापासून ते ’सद्गुरुदास महाराज’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. त्यांचे आध्यात्मिक कार्य हे ’धर्मस्थापनेचे नर’ या उक्तीला साजेसे होते. त्यांनी अध्यात्माला कर्मकांडाच्या चौकटीतून बाहेर काढून त्याला सामाजिक सेवेची जोड दिली.

 

 

1996 मध्ये नागपुरातील जयप्रकाश नगर येथील त्यांच्या श्री व्यंकटेश या निवासस्थानाचे रूपांतर ’श्री गुरुमंदिर’ मध्ये झाले. येथे त्यांनी श्री दत्तात्रेयांच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली. हे मंदिर केवळ प्रार्थनेचे ठिकाण नव्हते, तर ते साधनेचे आणि संस्कारांचे केंद्र बनले. महाराजांनी सर्वदूर उपासना केंद्रांचे जाळे विणलेले आहे. सद्गुरुदास महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली भारतभर आणि परदेशात 500 पेक्षा जास्त ’श्री गुरुमंदिर उपासना केंद्रे’ स्थापन झाली. या केंद्रांची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

गडचिरोलीसारख्या दुर्गम भागात सुद्धा अनेक उपासना केंद्रे आहेत. या केंद्रांच्या माध्यमातून मुलांवर आणि तरुणांवर सात्विक संस्कार करण्याचे काम केले जाते. दर गुरुवारी आणि विशेष उत्सवांच्या वेळी येथे सामूहिक जप, ध्यान आणि प्रवचने आयोजित केली जातात. आध्यात्मिक साधनेच्या माध्यमातून हजारो तरुणांना व्यसनांच्या विळख्यातून बाहेर काढण्यात आले.

 

 

सद्गुरुदास महाराज यांचा असा विश्वास होता की, खरी भक्ती ही मानवाच्या सेवेमध्ये आहे. म्हणूनच त्यांनी आध्यात्मिक कार्यासोबतच अनेक सामाजिक प्रकल्प हाती घेतले. त्यांच्या संस्थांच्या माध्यमातून ठिकठिकाणी आरोग्य शिबिरे, रक्तदान शिबिरे आणि नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात मदत कार्य राबवले जाते. विशेषतः ग्रामीण भागात जिथे वैद्यकीय सुविधांचा अभाव आहे, तिथे ’श्री गुरुमंदिर’ परिवाराने अनेकदा मदतीचा हात पुढे केला आहे.

 

 

सद्गुरुदास महाराज हे एक सिद्धहस्त लेखक होते. त्यांचे साहित्य माहितीपूर्ण व प्रेरणादायी आहे. त्यांनी लिहिलेले ग्रंथ आजही हजारो वाचकांसाठी मार्गदर्शक ठरत आहेत. त्यांनी सुरू केलेले ’पत्रभेट’ हे मासिक गेल्या दोन दशकांहून अधिक काळ अविरतपणे सुरू आहे. या मासिकाच्या माध्यमातून त्यांनी धर्म, संस्कृती आणि राष्ट्रीय विषयांवर आपले विचार मांडले. हे मासिक केवळ साधकांसाठीच नाही, तर विचारवंतांसाठीही एक पर्वणी असते.

 

 

10 फेब्रुवारी 2026 रोजी नागपूर येथील एका खाजगी रुग्णालयात हृदयविकाराच्या धक्क्याने सद्गुरुदास महाराजांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक क्षेत्राची मोठी हानी झाली. त्यांच्या निधनानंतर संपूर्ण राज्यातून त्यांना श्रद्धांजली वाहण्यात आली. अनेक ज्येष्ठ नेत्यांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव केला. केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांनी म्हटले की, सद्गुरुदास महाराजांच्या अमोघ वाणीने शिवचरित्र घराघरात पोहोचले. त्यांच्या जाण्याने सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे कधीही न भरून निघणारे नुकसान झाले आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे पू. सरसंघचालक डॉ. मोहनजी भागवत यांनी त्यांच्या वैचारिक खोली आणि आध्यात्मिक दृष्टीचा उल्लेख करून त्यांना आदरांजली वाहिली.

 

 

धर्मभास्कर सद्गुरुदास महाराज यांचे जीवन हे ’साधना’ आणि ’सेवा’ यांचा एक सुंदर मिलाफ होते. त्यांनी इतिहासाला केवळ भूतकाळातील घटना म्हणून पाहिले नाही, तर त्याला भविष्याचा पाया मानले. त्यांनी शिवरायांच्या रूपात देशाला एक ’आदर्श राजा’ दिला आणि विष्णुदास महाराजांच्या रूपात एक ’आदर्श गुरू’ मानला. त्यांचे कार्य खालील तीन स्तरांवर अत्यंत महत्त्वाचे ठरते: पुराव्यांच्या आधारे शिवचरित्राचे वास्तववादी मांडणी करणे आणि गमावलेला इतिहास पुन्हा मिळवून दिला. शिवदुर्ग यात्रा आणि व्याख्यानांच्या माध्यमातून तरुणांमध्ये राष्ट्रप्रेम आणि चारित्र्य निर्माण केले. श्री गुरुमंदिराच्या माध्यमातून सर्वसामान्यांना सोप्या आणि सात्विक साधनेचा मार्ग दाखविला.

 

 

ज्ञानदेव म्हणे गुरूचा मी दास । नेणे साधनास आण काही ॥ या उक्तीचा सार्थ प्रत्यय म्हणजे सद्गुरुदास महाराजांचे अध्यात्म जीवन. अनेकांना जीवन पाथेय या साधनेतून लाभले. जीवनाचा मूलार्थ सांगून कर्म-उपासना बळकट करण्याचा संदेश त्यांनी प्रत्यक्ष आचरणातून साधकांना दिला. आज जरी ते देहाने आपल्यात नसले, तरी त्यांनी लिहिलेले ग्रंथ, त्यांनी स्थापन केलेली उपासना केंद्रे आणि त्यांनी दिलेले विचार हे येणार्‍या अनेक पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरतील. ’धर्मभास्कर’ ही विद्वत जनांनी दिलेली पदवी, त्यांनी आपल्या कार्यातून सार्थ ठरवली. महाराष्ट्राच्या मातीतील हा ’सांस्कृतिक दीप’ सदैव तेवत राहील यात शंका नाही. या ध्येयनिष्ठ, कर्मयोगी, तपाचरणी, प्रज्ञावंत सद्गुरु प.पू. सद्गुरुदास महाराजांना भावपूर्ण श्रद्धांजली.