सह्याद्रीच्या कुशीतील नवा वेग कनेक्टिंग लिंक

मुंबई  आणि  पुणे... महाराष्ट्राच्या आर्थिक, सांस्कृतिक आणि औद्योगिक प्रगतीची ही दोन प्रमुख इंजिने. या दोन शहरांना जोडणारा रस्ता हा निव्वळ डांबराचा किंवा सिमेंट-काँक्रिटचा पट्टा नसून, तो या राज्याच्या अर्थव्यवस्थेची सर्वांत महत्त्वाची, स्पंदने टिपणारी रक्तवाहिनी आहे. देशाची आर्थिक राजधानी असलेली गगनचुंबी मुंबई आणि राज्याची सांस्कृतिक तसेच आयटी राजधानी असलेले विद्येचे माहेरघर पुणे, यांच्यात दररोज होणारी लाखो नागरिकांची आणि हजारो टन मालाची वाहतूक या दोन शहरांना खर्‍या अर्थाने ’ट्विन सिटी’ज म्हणजे जुळ्या शहरांचे स्वरूप देते. मात्र, या दोन महानगरांच्यामध्ये छाती काढून उभा असणारा सह्याद्रीचा कडा आणि त्यातील दुर्गम बोरघाट हे कायमच एक मोठे भौगोलिक आणि मानवी आव्हान राहिले आहे. बैलगाडीच्या संथ गतीपासून सुरू झालेला हा दळणवळणाचा खडतर प्रवास आज थेट आशिया खंडातील सर्वांत रुंद बोगद्यातून जाणार्‍या कनेक्टिंग लिंकपर्यंत येऊन पोहोचला आहे. या एका स्थित्यंतराचा, प्रवाशांच्या बदललेल्या मानसिकतेचा आणि मानवी जिद्दीचा हा सविस्तर वेध घेणे आजच्या कालखंडात अत्यंत सुसंगत आणि आवश्यक ठरते.

 

 

 

 

 

 

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि पेशवे काळात या घाटवाटांचा वापर मुख्यत्वे पायी, पालखीतून किंवा घोड्यावरून प्रवासासाठी होत असे. तो काळच मुळात निसर्गाशी जुळवून घेण्याचा होता. मात्र, जसजशी औद्योगिक क्रांती झाली आणि वेगाचे महत्त्व वाढले, तसतशी या सह्याद्रीला भेदण्याची गरज निर्माण झाली. खर्‍या अर्थाने या घाटातून आधुनिक वाहतुकीचा मार्ग काढण्याचे श्रेय ब्रिटिश अभियंत्यांना जाते. 1840च्या दशकात त्यांनी बोरघाटातून रस्ता आणि नंतर रेल्वे मार्ग तयार केला. अमृतांजन पुलासारख्या वास्तू या त्याच काळात उभ्या राहिल्या. स्वातंत्र्योत्तर काळात, जशी जशी मोटारगाड्यांची संख्या वाढली, तसा मुंबई-पुणे जुना महामार्ग अत्यंत वर्दळीचा बनला. 1980 आणि 90च्या दशकातला तो प्रवास म्हणजे एक प्रकारची शिक्षाच होती. घाटातील तीव्र वळणे, दुहेरी वाहतूक, पावसाळ्यात कोसळणार्‍या दरडी आणि एखाद्या ट्रकला अपघात झाला तर तासन् तास ठप्प होणारी वाहतूक...वाढत्या नागरीकरणाच्या आणि औद्योगिकीकरणाच्या वेगाला हा अरुंद रस्ता अक्षरशः ब्रेक लावत होता.

 

 

यावर एक धडक आणि दूरगामी उपाय म्हणून 1990च्या दशकात एका महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची बीजे रोवली गेली आणि 2002मध्ये देशातील पहिला सहा-पदरी, नियंत्रित प्रवेशाचा मुंबई-पुणे द्रुतगती महामार्ग वाहतुकीसाठी पूर्णपणे खुला झाला. या एका निर्णयाने महाराष्ट्राच्या औद्योगिक विकासाला जी गती दिली, ती अभूतपूर्व होती. पिंपरी-चिंचवड, चाकण, तळेगाव या औद्योगिक पट्ट्यांचा जो झपाट्याने विकास झाला, आयटी कंपन्यांनी पुण्यात जो जम बसवला, त्याचे प्रमुख कारण हा द्रुतगती महामार्गच होता. पुणे ते मुंबई हे अंतर थेट अडीच ते तीन तासांवर आले.

 

 

 

 

विकासाची भूक आणि वाहनांची संख्या या दोन्ही गोष्टी अनपेक्षित वेगाने वाढल्या. सुरुवातीची काही वर्षे अत्यंत सुरळीत गेल्यानंतर, या महामार्गाच्या मर्यादा हळूहळू उघड्या पडू लागल्या. याचे मुख्य कारण म्हणजे खालापूर (खोपोली) टोल नाका ते खंडाळा (कुसगाव) हा सुमारे 10 ते 12 किलोमीटरचा पट्टा. या विशिष्ट टप्प्यात द्रुतगती महामार्ग आणि जुना महामार्ग एकत्र येत असल्याने तिथे कायमस्वरूपी वाहतूक कोंडीचे दुष्टचक्र निर्माण झाले. सहा पदरी रस्त्याचे रूपांतर अचानक अरुंद घाटात व्हायचे.

या बॉटलनेकमध्ये अडकणे म्हणजे प्रवाशांच्या संयमाची परीक्षाच होती. घाटाचा चढ अत्यंत तीव्र असल्याने, मालवाहू ट्रक पहिल्या किंवा दुसर्‍या गिअरमध्ये अत्यंत संथगतीने चालत असत. अनेकदा त्यांचे इंजिन तापून ते रस्त्यातच बंद पडायचे. त्यातच बेशिस्त चालकांची लेन कटिंगची सवय. संथगतीने चालणारे ट्रक ओव्हरटेक करण्यासाठी इतर वाहने सर्व लेन्स व्यापून टाकत, ज्यामुळे मागून येणार्‍या वेगवान कार्सना रस्ता उरत नसे. अमृतांजन पुलाची अडचण तर जगजाहीर होती. या सर्व कारणांमुळे, द्रुतगती महामार्ग असूनही बोरघाटात पुन्हा एकदा प्रवाशांना दोन-दोन तास अडकून पडण्याची वेळ येऊ लागली. क्लच प्लेट्सचा जळका वास, तापलेली इंजिन आणि मानसिक संताप हे या जुन्या घाटाचे व्यवच्छेदक लक्षण बनले होते.

 

 

 

या समस्येवर तात्पुरती मलमपट्टी करण्याऐवजी महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाने एका कायमस्वरूपी आणि अत्यंत धाडसी उपायाची आखणी केली, तो म्हणजे कनेक्टिंग लिंक (मिसिंग लिंक) प्रकल्प. हा प्रकल्प म्हणजे जुन्या घाटातील धोकादायक आणि वेळखाऊ वळणांना पूर्णपणे वगळून, डोंगराच्या पोटातून आणि दरीवरून जाणारा एक सरळ, पर्यायी मार्ग आहे. या प्रकल्पाची घोषणा झाली, तेव्हा अनेकांना हे अशक्यप्राय वाटले होते. कारण सह्याद्रीचा खडक हा अत्यंत कठीण मानला जातो आणि तिथे एवढे मोठे बोगदे खणणे हे शिवधनुष्य पेलण्यासारखेच होते. पण भारतीय अभियंत्यांनी हे आव्हान स्वीकारले. खालापूर टोल नाका ते कुसगाव अशी या नवीन बायपासची एकूण लांबी 13.3 किलोमीटर आहे. या प्रकल्पाचे सर्वांत मोठे आकर्षण म्हणजे सह्याद्रीच्या पोटातून खणलेले दोन महाकाय जुळे बोगदे. हे बोगदे साधेसुधे नाहीत, तर ते तब्बल 23.5 मीटर रुंद असून ते आशिया खंडातील सर्वांत रुंद बोगदे मानले जातात. एका बोगद्यात चार लेन्स आणि एक आपत्कालीन लेन अशी ही भव्य रचना आहे. यासोबतच, दोन डोंगरांना जोडणारा सुमारे 170 मीटर उंचीचा (म्हणजेच जवळपास 50 मजली इमारतीइतका उंच) आणि 650 मीटर लांबीचा केबल-स्टेड पूल पाहताना मानवी बुद्धिमत्तेचा अभिमान वाटल्यावाचून राहात नाही.

 

 

जुन्या घाटात उताराचे प्रमाण 1:10 किंवा 1:20 इतके तीव्र होते, ते या कनेक्टिंग लिंकवर 1:40 इतके अत्यंत सौम्य करण्यात आले आहे. याचा थेट परिणाम गाडीच्या इंजिनवर होतो. टॅक्सी चालकाला ना सतत गिअर बदलावा लागतो, ना क्लच दाबावा लागतो. गाडी अत्यंत स्थिर वेगाने धावते. बोगद्यातील प्रकाशयोजना इतकी प्रगत आणि डोळ्यांना सुखावणारी आहे की, आपण युरोपमधील एखाद्या प्रगत देशात प्रवास करत असल्याचा भास होतो. जो घाट पार करताना पूर्वी अक्षरशः नाकीनऊ यायचे, तो टप्पा अवघ्या 10 ते 12 मिनिटांत, अत्यंत सुरळीतपणे पार होतो.

 

 

 

एका अहवालानुसार, कनेक्टिंग लिंक सुरू झाल्यापासून जुन्या बोरघाटातील (खंडाळा घाट) वाहतूक तब्बल 70 टक्क्यांनी कमी झाली आहे. ही आकडेवारी एका रस्त्यापुरती मर्यादित नाही, तर ती एका मोठ्या बदलाची नांदी आहे. जुना घाट आता फक्त जड वाहने, संथगतीने चालणारे ट्रक आणि काही जुन्या गाड्यांसाठी राहिला आहे. हलकी वाहने, कार्स आणि आधुनिक बसेस आता कनेक्टिंग लिंकचा वापर करतात. वाहतुकीच्या या विभागणीमुळे जुन्या घाटातील अपघातांचे प्रमाण नाट्यमयरित्या घसरले आहे. बोरघाट आता 70 टक्के रिकामा झाल्यामुळे, ट्रक्सनाही आता त्यांच्या गतीने, कार्सच्या ओव्हरटेकिंगच्या कटकटीविना सुरक्षित प्रवास करता येत आहे.

 

 

हा प्रकल्प केवळ महाराष्ट्रासाठी नव्हे तर संपूर्ण देशासाठी एक आदर्श मॉडेल आहे. या महाकाय प्रकल्पामुळे मुंबई-पुणे प्रवासातील अंतर जवळपास सहा किलोमीटरने कमी झाले आहे. पण केवळ सहा किलोमीटर वाचले म्हणून हा प्रकल्प मोठा होत नाही, तर जे 20 ते 30 मिनिटांचे ट्रॅफिक जॅम वाचले, त्यामुळे प्रवाशांचा मेंटल फटीग (मानसिक थकवा) पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे.

 

 

 

कोणत्याही मोठ्या प्रकल्पाचे मूल्यमापन हे त्याच्या अर्थशास्त्रीय आणि पर्यावरणीय परिणामांवरून केले जाते. जर एका प्रवाशाचे या कनेक्टिंग लिंकमुळे रोजचे किमान 30 मिनिटे वाचत असतील, तर हजारो प्रवाशांचे मिळून किती लाख मॅन-अवर्स वाचत आहेत, याचे अर्थशास्त्र थक्क करणारे आहे. वाचलेला हा वेळ आणि वाचलेले हे इंधन सरतेशेवटी देशाच्या आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतच भर घालत आहे. गाड्यांच्या मेंटेनन्सचा, विशेषतः क्लच आणि ब्रेकचा खर्च लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. व्यावसायिक वाहनांच्या फेर्‍या वाढल्याने लॉजिस्टिक आणि पुरवठा साखळी अधिक सक्षम झाली आहे. पर्यावरणाच्या दृष्टीने सुरुवातीला या प्रकल्पावर काही आक्षेप होते. मात्र, प्रत्यक्षात डोंगराच्या पोटातून बोगदा काढल्यामुळे जमिनीवरील जंगल, झाडे आणि वन्यजीवांच्या भ्रमंतीला कमीत कमी अडथळा निर्माण झाला आहे. याउलट, घाटात ट्रॅफिक जॅममध्ये उभ्या राहणार्‍या आणि संथ गतीने चालणार्‍या हजारो गाड्यांमधून बाहेर पडणारा जो विषारी धूर पडत होता, तो आता जवळपास पूर्णपणे थांबला आहे. गाड्या स्थिर वेगाने चालत असल्याने कार्बन फुटप्रिंटमध्ये मोठी आणि सकारात्मक घट झाली आहे. बोगद्यामध्ये जागतिक दर्जाची वायुविजन यंत्रणा आणि अत्याधुनिक अग्निशमन यंत्रणा बसवण्यात आल्याने सुरक्षिततेची पूर्ण काळजी घेण्यात आली आहे.

 

 

 

कनेक्टिंग लिंकचा (मिसिंग लिंकचा) रस्ता कितीही गुळगुळीत आणि प्रशस्त असला, तरी आपल्या भारतीय ड्रायव्हर्सची लेन कटिंगची सवय काही गेलेली नाही. बोगद्यामध्ये चार लेन्स उपलब्ध आहेत. नियम असा सांगतो की सर्वात उजवीकडची लेन ही फक्त ओव्हरटेकिंगसाठी आहे आणि बोगद्यात लेन बदलण्यास सक्त मनाई आहे. पण तरीही, मला पुढे जायचे आहे या वृत्तीपायी अनेकजण धोकादायकरीत्या लेन बदलत असतात. अतिवेगाचा मोहही अनेकांना आवरत नाही. महामार्ग पोलिसांनी इथे आधुनिक एआय कॅमेरे बसवले आहेत आणि वेगावर तसेच लेन शिस्तीवर करडी नजर ठेवली आहे, ही समाधानाची बाब. प्रगत तंत्रज्ञानाला प्रगल्भ मानसिकतेचीही जोड असणे नितांत गरजेचे आहे.

 

 

आज मुंबई आणि पुणे या दोन शहरांचा जो एकत्रित विकास होत आहे, त्यामागे दळणवळणाची साधने हाच मुख्य कणा आहे. कनेक्टिंग लिंक या कण्याला आलेली एक नवी बळकटी आहे. महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाने आणि संबंधित कंत्राटदारांनी सह्याद्रीच्या कठीण काळजाला भेदून, पर्यावरणाचा समतोल राखत हा जो एक नवा इतिहास रचला आहे, तो केवळ महाराष्ट्रासाठीच नाही, तर संपूर्ण भारतासाठी अभिमानास्पद आहे.

 

 

रात्रीच्या वेळी खोपोलीवरून कनेक्टिंग लिंकवर गाडी चढते, तेव्हा जुना घाट डावीकडे अंधारात मागे पडतो. नव्या बोगद्यांमधील रोषणाई डोळे दीपवणारी असते. घाटाचा तो पारंपरिक आणि जीवघेणा चढ कुठेही जाणवत नाही. इंजिनचा कोणताही अतिरिक्त आवाज न करता, अत्यंत सहजतेने जेव्हा आपण कुसगावच्या टोलनाक्यावर पोहोचतो, तेव्हा खर्‍या अर्थाने या प्रकल्पाची महानता समजते. बोरघाटाची ती डोकेदुखी आता खर्‍या अर्थाने मिसिंग झाली आहे. हा केवळ वेळेचा आणि इंधनाचा बचाव नाही, महाराष्ट्राच्या औद्योगिक आणि वैचारिक गतीला दिलेली ही नवी भरारी आहे. या नव्या आणि प्रशस्त वेगाला आपण आपल्या नागरी शिस्तीचे आणि सुरक्षिततेचे भक्कम कुंपण घालूया. तरच हा प्रवास केवळ जलदच नाही, तर शाश्वत, सुरक्षित आणि आनंददायी होईल. आधुनिक महाराष्ट्राच्या या नव्या पर्वाचे आपण केवळ साक्षीदार न राहता, जबाबदार प्रवासी बनणे, हीच काळाची गरज आहे.