छत्रपतींचे हिंदवी ‘स्व’राज्य‘स्व’त्वाचा प्रगल्भ आविष्कार

@गुरुप्रसाद कानिटकर

 

सतराव्या शतकातील महाराष्ट्र म्हणजे चहुबाजूंनी परकीय आणि अन्याय्य सत्तांच्या विळख्यात अडकलेला, अंधकारमय कालखंड अनुभवणारा प्रदेश होता. उत्तरेकडे मुघलांची अवाढव्य सत्ता, तर दक्षिणेकडे आदिलशाही, कुतुबशाही आणि निजामशाही यांसारख्या आक्रमक राजवटींनी इथल्या रयतेचे जीवन अक्षरशः उद्ध्वस्त केले होते. अशा कमालीच्या नैराश्यपूर्ण आणि पारतंत्र्याच्या शृंखलांनी जखडलेल्या वातावरणात सह्याद्रीच्या कुशीत एक नव्या आशेचा किरण उदयाला आला, ते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कार्य केवळ लढाया जिंकून भूप्रदेश मिळवण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी एका अत्यंत प्रगल्भ, ‘सार्वभौम आणि स्वतंत्र’ राज्याची निर्मिती केली.

 

 

महाराजांच्या या अलौकिक निर्मितीच्या मुळाशी जो सर्वात प्रबळ आणि तेजस्वी विचार होता, तो म्हणजे ‘स्व’चा विचार. ‘स्व’ म्हणजे स्वतःचे, आपलेपणाचे आणि सर्वोच्च स्वातंत्र्याचे प्रतीक. पारतंत्र्याच्या आणि न्यूनगंडाच्या मानसिकतेतून तत्कालीन समाजाला बाहेर काढून त्यांना ‘स्वराज्य’, ‘स्वधर्म’, ‘स्वभाषा’ आणि ‘स्वदेशी’ या उच्च मूल्यांची नव्याने ओळख करून देणे, हे शिवरायांच्या राज्यकारभाराचे मुख्य सूत्र होते. महाराजांनी उभारलेले स्वराज्य हे केवळ सत्तांतर नव्हते, तर ती एक अभूतपूर्व व्यवस्थात्मक क्रांती होती. राज्यकारभारातील हाच ‘स्व’चा विचार त्यांनी प्रामुख्याने राजमुद्रा, टांकसाळ, राज्यव्यवहारकोश, करप्रणाली आणि घरवापसी यांसारख्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि दूरगामी निर्णय प्रक्रियेतून प्रत्यक्ष कृतीत आणला. या प्रत्येक घटकाचा सविस्तर ऊहापोह केल्यास महाराजांच्या राजकीय प्रगल्भतेची आणि ‘स्व’त्वाच्या आग्रहाची प्रचिती येते.

 

तंजावरचे मराठे : दक्षिणेच्या इतिहासातील योगदान

लेखक – मिलिंद पराडकर

 शहाजीराजे यांच्या दूरद़ृष्टीतून महाराष्ट्र व तंजावर येथील राज्यांचा निर्मितिहास, त्याचप्रमाणे व्यंकोजीराजे व त्यांचे वंशज यांनी केलेल्या कामाचा आढावा, तंजावरकर मराठ्यांनी महाराष्ट्रातील मराठ्यांच्या पराक्रमाला कलेची व साहित्याची जोड कशी दिली याचा आढावा घेणारे हे पुस्तक आहे.

https://www.vivekprakashan.in/books/the-marathas-of-thanjavur/

 

 

कोणत्याही राज्याची अधिकृत ओळख, त्याचे सार्वभौमत्व आणि त्या राज्यामागील मूळ तत्त्वज्ञान हे त्या राज्याच्या अधिकृत ‘मुद्रेवरून’ स्पष्ट होत असते. शिवपूर्वकाळात आणि शिवकाळातही महाराष्ट्रातील अनेक जहागीरदार, वतनदार आणि मराठा सरदार आपापल्या मुद्रा वापरत असत. परंतु, या सर्व मुद्रा अरबी किंवा फारसी भाषेत असायच्या. त्या मुद्रांवर बहुतांश वेळा दिल्लीच्या किंवा विजापूरच्या सुलतानाचे नाव कोरलेले असायचे, जे त्यांचे सुलतानाप्रती असलेले मांडलिकत्व आणि लाचारी दर्शवत असे. या परंपरेला छेद देत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपली राजमुद्रा तयार करताना ‘स्व’भाषेचा आणि ‘स्व’संस्कृतीचा जाणीवपूर्वक व अतिशय सखोल विचार केला. त्यांनी आपली राजमुद्रा देववाणी ‘संस्कृत’ भाषेत तयार करवून घेतली.

 

 

 

 

हा तो ऐतिहासिक श्लोक होय. या श्लोकाचा अर्थ असा की, प्रतिपदेच्या चंद्रकलेप्रमाणे प्रतिदिन वाढत जाणारी, जगाला वंदनीय असणारी, शहाजीपुत्र शिवाजींची ही मुद्रा लोककल्याणासाठी शोभून दिसत आहे.

 

 

या राजमुद्रेत महाराजांच्या राज्यकारभाराचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे. ही मुद्रा अरबी किंवा फारसीत नसून ती संस्कृतमध्ये आहे, हा पहिला ‘स्व’त्वाचा आविष्कार होता. आपण कोणाचेही मांडलिक नसून स्वतंत्र आहोत, ही निर्भय घोषणा यातून होते. तसेच, हे राज्य प्रतिपदेच्या चंद्रासारखे वाढत जाईल, हा प्रचंड आशावाद यात दडलेला आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे राज्य कोणा एका व्यक्तीच्या उपभोगासाठी नसून रयतेच्या कल्याणासाठी म्हणजेच ‘भद्राय’ आहे, हा आधुनिक लोकशाहीचा पायाभूत विचार यात प्रतिबिंबित होतो. राजमुद्रेवरील हा संस्कृत श्लोेक म्हणजे परकीय भाषिक आणि सांस्कृतिक आक्रमणाला दिलेले सडेतोड उत्तर होते आणि स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाची ती अधिकृत, सोनेरी मोहोर होती.

 

 

ज्याप्रमाणे एका स्वतंत्र राज्याला स्वतःची मुद्रा असावी लागते, अगदी त्याचप्रमाणे स्वतंत्र राज्याला स्वतःचे अधिकृत चलनदेखील असावे लागते. चलन हे कोणत्याही राज्याच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचे आणि स्वावलंबनाचे सर्वोच्च प्रतीक मानले जाते. शिवपूर्वकाळात महाराष्ट्रात प्रामुख्याने परकीय सत्तांची आणि इतर देशांची नाणी चालत असत. विजापूरची लारी, मुघलांचा रुपया, पोर्तुगीजांची नाणी आणि इतर अनेक प्रकारची चलने तत्कालीन बाजारात प्रचलित होती. यामुळे स्वराज्यातील व्यापार आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्था अप्रत्यक्षपणे परकीय सत्तांच्या नियंत्रणाखाली होती. हा मोठा धोका आणि आर्थिक परावलंबित्व शिवरायांनी अचूक ओळखले. यावर मात करण्यासाठी त्यांनी ‘स्व’देशी अर्थव्यवस्थेचा भक्कम पाया रचला आणि स्वराज्याची स्वतःची ‘टांकसाळ’ सुरू केली.

 

 

 

महाराजांनी तांब्याची ‘शिवराई’ आणि सोन्याचा ‘होन’ अशी स्वतःची नाणी चलनात आणली. या नाण्यांवर अरबी किंवा फारसी मजकूर अजिबात नव्हता, तर त्यावर अत्यंत स्पष्ट अशा देवनागरी लिपीत ‘श्री राजा शिव छत्र पती’ असे सन्मानाने कोरलेले होते. ही नाणी म्हणजे केवळ देवाणघेवाणीचे साधन नव्हते, तर ती स्वराज्याच्या आर्थिक सार्वभौमत्वाची आणि ‘स्व’च्या जाज्वल्य अभिमानाची प्रत्यक्ष चालतीबोलती प्रतीके होती. सामान्य रयतेच्या हातात जेव्हा देवनागरी लिपीतील ‘शिवराई’ पडत असे, तेव्हा त्यांच्या मनातील शतकानुशतकांची गुलामगिरीची भावना नष्ट होऊन आपण एका स्वतंत्र, समृद्ध देशाचे नागरिक आहोत, हा प्रचंड आत्मविश्वास त्यांच्यात निर्माण होत असे. अर्थकारणातील हा ‘स्व’चा विचार महाराजांच्या द्रष्टेपणाचा आणि अजोड आर्थिक धोरणाचा एक उत्तम नमुना आहे.

 

 

भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसते, तर ती कोणत्याही समाजाच्या संस्कृतीची, परंपरेची आणि अस्मितेची मुख्य वाहक असते. शेकडो वर्षांच्या इस्लामी राजवटीमुळे तत्कालीन मराठी भाषेवर अरबी आणि फारसी शब्दांचे अत्यंत मोठे आक्रमण झाले होते. न्यायदान, महसूल, लष्कर आणि दैनंदिन प्रशासन या सर्वच महत्त्वाच्या क्षेत्रांत परकीय शब्दांचा सुळसुळाट झाला होता. जर प्रशासनाची आणि व्यवहाराची भाषाच परकीय राहिली, तर रयतेची मानसिकता कधीच खर्‍या अर्थाने स्वतंत्र होणार नाही, हे शिवरायांनी आपल्या प्रगल्भ राजकीय जाणिवेने अचूक हेरले. त्यामुळे राज्यकारभारात आणि प्रशासनात ‘स्व’भाषेचा वापर अनिवार्य करण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी धुंडिराज व्यास व रघुनाथपंडित हणमंते यांच्यावर एक अत्यंत विशेष आणि ऐतिहासिक जबाबदारी सोपवली. त्यातूनच ‘राज्यव्यवहारकोश’ या अद्वितीय ग्रंथाची निर्मिती झाली.

 

तंजावरचे मराठे : दक्षिणेच्या इतिहासातील योगदान

लेखक – मिलिंद पराडकर

शहाजीराजे यांच्या दूरद़ृष्टीतून महाराष्ट्र व तंजावर येथील राज्यांचा निर्मितिहास, त्याचप्रमाणे व्यंकोजीराजे व त्यांचे वंशज यांनी केलेल्या कामाचा आढावा, तंजावरकर मराठ्यांनी महाराष्ट्रातील मराठ्यांच्या पराक्रमाला कलेची व साहित्याची जोड कशी दिली याचा आढावा घेणारे हे पुस्तक आहे.

https://www.vivekprakashan.in/books/the-marathas-of-thanjavur/

 

 

या कोशात प्रशासनात वापरल्या जाणार्‍या शेकडो फारसी आणि अरबी शब्दांना पर्यायी, अचूक असे संस्कृत व मराठी शब्द देण्यात आले. ’वजीर’ या शब्दाऐवजी ’अमात्य’, ’सरनोबत’ऐवजी सेनापती, ’किल्लेदार’ऐवजी ’दुर्गपाल’, तर ’दस्तऐवज’ या शब्दाऐवजी ’लेखपत्र’ असे अस्सल स्वदेशी शब्द वापरात आणले गेले. अष्टप्रधान मंडळाची निर्मिती आणि त्यांच्या पदांची संस्कृतमधील नावे हा याच भाषिक ‘स्व’त्वाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग होता. हा ‘राज्यव्यवहारकोश’ म्हणजे केवळ शब्दांचे साधे भाषांतर नव्हते, तर तो भाषिक गुलामगिरीतून रयतेला मुक्त करण्याचा आणि स्वभाषेचा सन्मान पुनर्प्रस्थापित करण्याचा एक महान सांस्कृतिक लढा होता. प्रशासकीय भाषा ही रयतेला सहज समजणारी असावी, जेणेकरून कारभारात पारदर्शकता येईल, हा प्रगल्भ विचार यामागे होता. ‘स्वभाषा’ टिकली तरच ‘स्वराष्ट्र’ टिकेल, हा आधुनिक भाषाविज्ञानाचा आणि राष्ट्रनिर्मितीचा सिद्धान्त महाराजांनी सतराव्या शतकात अत्यंत यशस्वीपणे अमलात आणला.

 

 

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्यकारभारातील ‘स्व’चा विचार त्यांच्या महसूल आणि करप्रणालीत अत्यंत ठळकपणे आणि संवेदनशीलतेने दिसून येतो. तत्कालीन इतर राजवटींमध्ये ‘जहागीरदारी’ किंवा ‘वतनदारी’ पद्धत मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात होती. यामध्ये सुलतान आपला एखादा सरदार एखाद्या प्रांतावर नेमत असे आणि तो सरदार रयतेकडून अत्यंत मनमानी पद्धतीने, जुलूम-जबरदस्तीने कर वसूल करत असे. रयत आणि सुलतान यांच्यात कोणताही थेट संबंध नव्हता. मध्यस्थ असलेल्या या वतनदारांकडून रयतेची प्रचंड पिळवणूक आणि आर्थिक लूट होत असे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ही मध्यस्थांची अन्यायी साखळीच मुळासकट मोडून काढली.

 

 

स्वराज्याची भूमी ही रयतेची आहे आणि राजा हा रयतेचा मालक नसून पालक आहे, हे उदात्त तत्त्व त्यांनी प्रस्थापित केले. महाराजांनी अण्णाजी दत्तो यांच्याकडे महसूल व्यवस्थेची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी दिली. त्यांनी ‘शिवशाही काठी’ हे मोजमापाचे एकक निश्चित करून स्वराज्यातील सर्व शेतजमिनीची अत्यंत अचूक मोजणी केली. जमिनीचा पोत आणि उत्पादकता ठरवून त्यानुसार अत्यंत न्याय्य असा कर निश्चित करण्यात आला. रयतेने आपला कर कोणा मध्यस्थाकडे न देता थेट राज्याच्या खजिन्यात जमा करायचा, अशी ‘रयतवारी व्यवस्था’ महाराजांनी लागू केली. यामुळे मध्यस्थांकडून होणारी लूट कायमची थांबली. परकीय सत्ता दुष्काळातही अत्यंत सक्तीने आणि निर्दयीपणे करवसुली करत असत.

 

तंजावरचे मराठे : दक्षिणेच्या इतिहासातील योगदान

लेखक – मिलिंद पराडकर

शहाजीराजे यांच्या दूरद़ृष्टीतून महाराष्ट्र व तंजावर येथील राज्यांचा निर्मितिहास, त्याचप्रमाणे व्यंकोजीराजे व त्यांचे वंशज यांनी केलेल्या कामाचा आढावा, तंजावरकर मराठ्यांनी महाराष्ट्रातील मराठ्यांच्या पराक्रमाला कलेची व साहित्याची जोड कशी दिली याचा आढावा घेणारे हे पुस्तक आहे.

https://www.vivekprakashan.in/books/the-marathas-of-thanjavur/

 

 

मात्र, महाराजांचा ‘स्व’चा विचार म्हणजे ‘माझी प्रजा, ही माझी जबाबदारी’ असा होता. दुष्काळ पडल्यास शेतसार्‍यात पूर्ण किंवा अंशतः सूट देणे, शेतकर्‍यांना बी-बियाणे आणि बैलजोड्या घेण्यासाठी राज्याच्या खजिन्यातून बिनव्याजी कर्ज म्हणजेच ‘तगाई’ देणे, अशा अनेक लोककल्याणकारी उपाययोजना महाराजांनी राबवल्या. सैन्याला शेतकर्‍यांच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नये, अशी सक्त ताकीद देण्यात आली होती. स्वराज्याचे सैन्य हे रयतेचे रक्षक आहे, भक्षक नाही, हा अतूट विश्वास त्यांनी जनमानसात निर्माण केला. परकीय राज्यकर्ते रयतेला केवळ महसूल मिळवण्याचे साधन मानत असत, तर शिवरायांनी रयतेला आपली स्वतःची मुले मानले. करप्रणालीतील हा मानवी, संवेदनशील आणि ‘स्व’त्वाचा दृष्टीकोन स्वराज्याला खर्‍या अर्थाने एक कल्याणकारी राज्य बनवतो.

 

 

सतराव्या शतकात हिंदू समाज अत्यंत कर्मठ, संकुचित आणि अंधश्रद्ध मानसिकतेत अडकलेला होता. परकीय आक्रमक केवळ भूमीच जिंकत नव्हते, तर ते तलवारीच्या आणि सत्तेच्या जोरावर धर्मांतरही घडवून आणत होते. एकदा का कोणी बाटला किंवा परधर्मात गेला, की त्याला पुन्हा हिंदू धर्मात किंवा स्वधर्मात सन्मानाने सामावून घेण्याची कोणतीही सोय तत्कालीन समाजव्यवस्थेत नव्हती. “गेलेला तो कायमचा गेला” अशी समाजाची अत्यंत घातक आणि आत्मघातकी मानसिकता होती. यामुळे हिंदू समाजाचे संख्याबळ आणि मनोधैर्य दोन्हीही वेगाने खचत चालले होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या रूढिग्रस्त आणि साचेबद्ध मानसिकतेला प्रचंड मोठा धक्का दिला. ‘स्वधर्म’ आणि ‘स्वसमाज’ टिकवण्यासाठी त्यांनी ‘घरवापसी’ किंवा ‘शुद्धीकरण’ मोहीम अत्यंत धैर्याने आणि दूरदृष्टीने राबवली. फलटणचे बजाजी निंबाळकर यांना आदिलशहाने जबरदस्तीने मुसलमान केले होते. बजाजींना स्वधर्मात परत येण्याची तीव्र इच्छा होती, पण तत्कालीन कर्मठ समाज त्यांना स्वीकारायला अजिबात तयार नव्हता. अशा अत्यंत कठीण वेळी महाराजांनी स्वतः पुढाकार घेऊन बजाजींचे शास्त्रोक्त पद्धतीने शुद्धीकरण करवून त्यांना पुन्हा हिंदू धर्मात घेतले.

 

 

एवढेच नाही, तर समाजासमोर एक मोठा आदर्श ठेवण्यासाठी महाराजांनी स्वतःच्या कन्येचा, सखुबाईंचा विवाह बजाजींच्या मुलाशी लावून दिला. हा त्या काळातील प्रचंड मोठा आणि धाडसी सामाजिक क्रांतीचा निर्णय होता. दुसरे उदाहरण म्हणजे स्वराज्याचे सरनोबत नेताजी पालकर यांचे. नेताजींना मुघलांनी पकडून औरंगजेबाच्या दरबारात नेले व जबरदस्तीने धर्मांतर करून त्यांचे नाव ‘मुहम्मद कुली खान’ असे ठेवले. त्यांना अनेक वर्षे मुघलांची चाकरी करावी लागली. तब्बल दहा वर्षांनंतर जेव्हा नेताजी महाराष्ट्रात परत आले, तेव्हा महाराजांनी कोणताही संकोच न बाळगता त्यांचे पुन्हा शुद्धीकरण करवून त्यांना स्वधर्मात आणि स्वराज्यात सन्मानाने सामावून घेतले. महाराजांचा हा ‘घरवापसी’चा निर्णय केवळ धार्मिक स्वरूपाचा नव्हता, तर तो अत्यंत प्रगल्भ अशा राजकीय आणि सामाजिक दूरदृष्टीचा होता.

 

तंजावरचे मराठे : दक्षिणेच्या इतिहासातील योगदान

लेखक – मिलिंद पराडकर

शहाजीराजे यांच्या दूरद़ृष्टीतून महाराष्ट्र व तंजावर येथील राज्यांचा निर्मितिहास, त्याचप्रमाणे व्यंकोजीराजे व त्यांचे वंशज यांनी केलेल्या कामाचा आढावा, तंजावरकर मराठ्यांनी महाराष्ट्रातील मराठ्यांच्या पराक्रमाला कलेची व साहित्याची जोड कशी दिली याचा आढावा घेणारे हे पुस्तक आहे.

https://www.vivekprakashan.in/books/the-marathas-of-thanjavur/

 

 

आपले जे जे हरवले आहे, जे जे ओरबाडले गेले आहे, ते सर्व परत मिळवणे आणि स्वतःच्या माणसांना दुरावू न देणे, हा ‘स्व’च्या विचाराचा सर्वोच्च आणि अत्यंत मानवी टप्पा आहे. जर महाराजांनी ही लवचीकता आणि विशाल दृष्टीकोन दाखवला नसता, तर अनेक पराक्रमी योद्धे स्वराज्याला कायमचे मुकले असते आणि समाजाचे कधीही भरून न येणारे मानसिक खच्चीकरण झाले असते.

 

 

शिवरायांचा हा ‘स्व’चा विचार केवळ सतराव्या शतकापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर तो पुढील अनेक पिढ्यांसाठी पारतंत्र्याविरुद्ध लढण्याचे एक महान अस्त्र बनला. एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकातील भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात याच ‘स्व’च्या विचाराने क्रांतिकारकांना आणि राष्ट्रीय नेत्यांना अमूल्य प्रेरणा दिली. लोकमान्य टिळकांनी शिवरायांचे हेच ‘स्वराज्य’ आणि ‘स्वधर्म’ रक्षणकर्ते रूप अचूक ओळखून इ.स. 1895मध्ये सार्वजनिक ‘शिवजयंती’ उत्सवाची सुरुवात केली. ब्रिटिशांच्या जुलमी राजवटीत खितपत पडलेल्या आणि स्वतःचा आत्मविश्वास गमावलेल्या भारतीय जनमानसात स्वातंत्र्याची जाज्वल्य ठिणगी टाकण्यासाठी टिळकांना शिवरायांचा हा ‘स्व’चा विचारच सर्वात प्रभावी वाटला.

 

 

शिवरायांचे चरित्र सांगून, त्यांच्या स्वराज्याच्या कल्पनेचा जागर करून टिळकांनी सर्वसामान्य जनतेला संघटित केले आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध एका अभेद्य भिंतीसारखे उभे केले. टिळकांसाठी शिवराय हे केवळ एक ऐतिहासिक महापुरुष नव्हते, तर ते तत्कालीन राजकीय आणि सामाजिक जागृतीचे सर्वात मोठे ऊर्जास्रोत होते.

 

तंजावरचे मराठे : दक्षिणेच्या इतिहासातील योगदान

लेखक – मिलिंद पराडकर

शहाजीराजे यांच्या दूरद़ृष्टीतून महाराष्ट्र व तंजावर येथील राज्यांचा निर्मितिहास, त्याचप्रमाणे व्यंकोजीराजे व त्यांचे वंशज यांनी केलेल्या कामाचा आढावा, तंजावरकर मराठ्यांनी महाराष्ट्रातील मराठ्यांच्या पराक्रमाला कलेची व साहित्याची जोड कशी दिली याचा आढावा घेणारे हे पुस्तक आहे.

https://www.vivekprakashan.in/books/the-marathas-of-thanjavur/

 

 

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांच्यावरही शिवरायांच्या या ‘स्व’च्या विचारांचा आणि प्रखर राष्ट्रवादाचा अत्यंत सखोल प्रभाव होता. शिवरायांनी केलेली ‘घरवापसी’ म्हणजेच शुद्धीकरण, सावरकरांनी आपल्या सामाजिक कार्यात आणि तत्त्वज्ञानात अत्यंत आक्रमकपणे आणि व्यापक स्वरूपात पुढे नेले. हिंदू समाजाचे झालेले मानसिक खच्चीकरण थांबवण्यासाठी सावरकरांनी रत्नागिरीत शुद्धीकरणाची मोठी चळवळ उभी केली, जिचे मूळ महाराजांच्या दूरदृष्टीत होते. एवढेच नव्हे, तर महाराजांनी ‘राज्यव्यवहारकोश’ निर्माण करून जी ‘भाषाशुद्धी’ची चळवळ उभी केली होती, तीच भाषाशुद्धीची चळवळ सावरकरांनी विसाव्या शतकात अत्यंत प्रभावीपणे राबवली आणि मराठी भाषेला अनेक नवे शब्द दिले. सावरकरांच्या मते, शिवराय हे केवळ एक प्रादेशिक राजे नव्हते, तर ते एका सार्वभौम राष्ट्राचे निर्माते आणि हिंदू परंपरेचे महान रक्षक होते. शिवरायांचा गनिमी कावा, त्यांची नौदल उभारणी आणि त्यांचा ‘स्व’चा जाज्वल्य अभिमान सावरकरांच्या सशस्त्र क्रांतीच्या आणि राष्ट्रवादाच्या प्रेरणेच्या केंद्रस्थानी होता. “हे हिंदु नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा” सारख्या अजरामर रचनांतून सावरकरांनी शिवरायांच्या याच ‘स्व’च्या तेजाला वंदन केले आहे.

 

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभे केलेले स्वराज्य हे केवळ तलवारीच्या पातीवर उभे राहिलेले राज्य खचितच नव्हते; तर ते एका अत्यंत प्रगल्भ, परिपक्व आणि ‘स्व’त्वाच्या भक्कम पायावर उभे राहिलेले एक सार्वभौम राष्ट्र होते. राजमुद्रेच्या माध्यमातून त्यांनी स्वराज्याचे उदात्त तत्त्वज्ञान आणि सार्वभौमत्व संपूर्ण जगाला अतिशय ठामपणे सांगितले. टांकसाळीची निर्मिती करून त्यांनी अर्थव्यवस्थेची नाडी आपल्या आणि पर्यायाने रयतेच्या हातात सुरक्षित ठेवली. ‘राज्यव्यवहारकोशा’ची निर्मिती करून त्यांनी परकीय भाषिक आणि सांस्कृतिक आक्रमण यशस्वीपणे परतवून लावत ‘स्वभाषेचे’ आणि संस्कृतीचे प्राणपणाने रक्षण केले.

 

 

रयतवारी करप्रणालीतून त्यांनी रयतेच्या घामाचा आणि श्रमाचा सर्वोच्च सन्मान केला आणि एका शोषणमुक्त, लोककल्याणकारी राज्याची निर्मिती केली. तर घरवापसीच्या माध्यमातून त्यांनी जाचक रूढींना फाटा देत समाजाला नवी संजीवनी दिली आणि दुरावलेली आपलीच माणसे पुन्हा ‘स्व’त्वाच्या प्रवाहात सन्मानाने आणली. आजच्या आधुनिक आणि प्रगत काळात, जेव्हा आपण ‘आत्मनिर्भर भारत’ किंवा ‘स्वदेशी’ यांसारख्या संकल्पनांवर जगभर चर्चा करतो, तेव्हा या सर्वांचे मूळ आपल्याला साडेतीनशे वर्षांपूर्वीच्या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्यकारभारात अगदी सहजपणे सापडते.

 

 

’राजकीय स्वातंत्र्य’, ’आर्थिक स्वावलंबन’, ’सांस्कृतिक अभिमान’ आणि ’सामाजिक एकोपा’ या चारही भक्कम स्तंभांवर महाराजांनी ‘स्व’चा जो शाश्वत विचार मांडला आणि तो प्रत्यक्ष कृतीत आणला, तोच विचार पुढे टिळक आणि सावरकरांसारख्या महापुरुषांनी आधुनिक भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात पेरला. आजच्या काळातही कोणत्याही राष्ट्राच्या सर्वांगीण प्रगतीसाठी शिवरायांचा हा ‘स्व’चा विचार एक मार्गदर्शक दीपस्तंभ असून, तो जोवर जनमानसात जिवंत आहे, तोवर या राष्ट्राच्या अस्मितेला आणि स्वातंत्र्याला कधीही तडा जाऊ शकणार नाही.