शब्दातून अनुभूतीकडे

@ विनय क्षीरसागर

 

 The Second Sacred Jewel of Mahabharata - Shri Vishnu Sahasranama

 

’श्री विष्णू सहस्रनाम’ माहात्म्य उलगडून दाखविणार्‍या ग्रंथनिर्मितीचा आणि माझ्या आंतरिक उत्क्रांतीचा प्रवास

 

सुरुवातीचे बीज-कोविडची शांतता आणि सुरांचा स्पर्श

हा प्रवास सुरू झाला 2020च्या त्या भयानक आणि अनपेक्षित कोविड काळात, जेव्हा संपूर्ण जग थांबले होते. बाहेर भीतीचे सावट होते, पण माझ्या घरात एक वेगळीच शांतता आकाराला येत होती. आजवर अनेक वर्षे मी इतरांसारखेच ’श्री विष्णू सहस्रनाम’ 15 मिनिटांत घाईघाईने म्हणून संपवत असे. पण या काळात मला गानसरस्वती किशोरी आमोणकर यांच्या आवाजातील विष्णू सहस्रनाम ऐकण्याचा योग आला.

 

किशोरीताईंच्या त्या संथ आणि अत्यंत शुद्ध स्वरांनी माझ्यावर एक विलक्षण किमया केली. घाईघाईने स्तोत्र म्हणण्याऐवजी, त्यातील एकेक सुटा शब्द माझ्या कानावर पडू लागला. त्या शब्दांमधील कंपने थेट माझ्या हृदयाला भिडू लागली. या सुट्या शब्दांच्या नादाने माझ्या दिवसाची सुरुवात अत्यंत प्रसन्न होऊ लागली आणि हळूहळू माझ्या मनात या प्रत्येक नामाबद्दल एक अनामिक आकर्षण निर्माण झाले. हे केवळ एक स्तोत्र नसून, या प्रत्येक शब्दात काहीतरी गूढ दडले आहे, याची जाणीव मला झाली. येथूनच माझ्या एका वैयक्तिक आणि आध्यात्मिक शोधाचे बीज रोवले गेले.

 

 

 

सुरुवातीला माझा उद्देश फक्त नामांचे अर्थ समजून घेण्यापुरता मर्यादित होता. मात्र मी जसे वाचन सुरू केले, तसे माझे कुतूहल वाढत गेले आणि माझ्या मनात या विषयाबद्दलचे पहिले मोठे ’इम्प्रोवायझेशन’(बदल) झाले. मला जाणवले की, या हजार नावांचे अर्थ केवळ एकाच पठडीतले नाहीत.

 

जेव्हा मी विविध आचार्यांची भाष्ये वाचली, तेव्हा थक्क व्हायला झाले. आद्य शंकराचार्यांच्या भाष्यात मला ’अद्वैतवाद’ दिसला, तर रामानुजाचार्य आणि पराशर भट्ट यांच्या लेखनात ’विशिष्ट द्वैत’ आणि भक्तीचा ओलावा जाणवला. मध्वाचार्यांच्या दृष्टीकोनातून ’द्वैतवाद’ समोर आला. इतकेच नव्हे, तर स्वामी चिन्मयानंद आणि काही पाश्चात्त्य विद्वानांनी या नामांचा मानवी शरीरावर आणि मज्जासंस्थेवर (छर्शीीर्ेीीं डूीींशा) होणारा ’रेझोनन्स इफेक्ट’ (ठशीेपरपलश एषषशलीं) आणि ’कामिंग इफेक्ट’ (उरश्राळपस एषषशलीं) मांडला होता.

 

 

या शोधाने माझ्या लेखनाची दिशा बदलली. मला समजले की, आपले ग्रंथलेखन केवळ धार्मिक अर्थांचा संग्रह असू शकत नाही; त्याला एक बहुआयामी, वैज्ञानिक आणि दार्शनिक स्वरूप देणे गरजेचे आहे.

 

 

माझा हा प्रवास केवळ नामांच्या अर्थापुरता मर्यादित राहिला नाही. जसजसा मी पुढे गेलो, तशी माझ्या मनात दुसरी मोठी उत्क्रांती झाली. मला प्रश्न पडू लागले की, हे महाभारतातील ज्ञान इतकी हजार वर्षे, कोणतीही लिखित लिपी नसताना, जसेच्या तसे आपल्यापर्यंत कसे पोहोचले? या उत्सुकतेने मला भारताच्या प्राचीन इतिहास आणि विज्ञानाच्या अभ्यासाकडे वळवले.

 

 

मी जेव्हा सखोल वाचन केले, तेव्हा समजले की महाभारत हे साधारणपणे 7,500 वर्षांपूर्वी घडलेले युद्ध होते. डॉ. नीलेश ओक यांनी मांडलेला ’वसिष्ठ-अरुंधती सिद्धांत’ आणि एका जर्मन शास्त्रज्ञाने मांडलेला ’ध-उहीेोीेाश इेीींंश्रशपशलज्ञ’ सिद्धांत (ज्यामध्ये भारतातील कौटुंबिक रचनेचे पुरावे मिळतात) यांनी माझ्या विचारांना एक ऐतिहासिक आधार दिला.

 

 

तसेच, ब्राह्मी लिपी अस्तित्वात येण्यापूर्वी आपल्या पूर्वजांनी ’क्रमपाठ’, ’पदपाठ’, ’घनपाठ’ आणि ’उदात्त-अनुदात्त’ स्वर पद्धतीचा वापर करून ही मौखिक परंपरा कशी जिवंत ठेवली, हे समजल्यावर मी थक्क झालो. माझ्या ग्रंथात आता केवळ अध्यात्म राहिले नव्हते, तर त्याला भारताच्या 7,500 वर्षांच्या वैज्ञानिक आणि ऐतिहासिक प्रवासाची जोड मिळाली होती. हे माझ्या लेखनातील सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे इम्प्रोवायझेशन होते.

 

 

हा ग्रंथ मी एका खोलीत बसून एका रात्रीत लिहिलेला नाही, तर ती माझ्या रोजच्या जगण्याचा भाग बनलेली एक साधना होती. माझ्या कार्यालयातील एक सहकारी, साक्षी डहाणूकर ज्यांना अध्यात्माची आवड होती, त्यांच्याशी मी रोज यावर चर्चा करत असे. आम्ही दर आठवड्याला एकेका नामाबद्दलची माहिती गोळा करून ती संकलित करण्याचे काम सुरू केले.

 

ऑफिसमधून घरी आल्यानंतर, संध्याकाळी 6:30 ते रात्री 9:30 वाजेपर्यंतचा वेळ माझ्यासाठी अत्यंत पवित्र आणि सर्जनशील ठरला. दिवसभराचा थकवा विसरून मी या दीड-दोन तासांत वाचन आणि संकलन करायचो. हे काम दीर्घकाळ आणि अविरत चालू राहिले. प्रत्येक दिवशी नवीन माहिती मिळायची आणि आधी लिहिलेल्या भागात सुधारणा होत जायची. हा ग्रंथ माझ्या हाताने लिहिला जात नव्हता, तर तो माझ्याकडून लिहून घेतला जात होता, अशी माझी भावना झाली होती.

 

अनुभूती आणि आंतरिक बदल...शब्दांपलिकडचा अनुभव

 

या निर्मितीप्रक्रियेत मला ज्या शारीरिक आणि मानसिक अनुभूती आल्या, त्या माझ्यासाठी सर्वात मोलाच्या आहेत. स्तोत्रातील नामांचा अभ्यास आणि त्यांचे चिंतन करत असताना, माझ्या शरीरात आणि मनात कमालीचे बदल घडून आले.

 

* मानसिक शांतता आणि एकाग्रता-माझ्या स्वभावातील चंचलता कमी होऊन एक प्रकारची स्थिर शांतता मला लाभली.

 

* शारीरिक स्वास्थ्य-रोजच्या कामाचा ताण निघून गेला आणि एक नवी ऊर्जा शरीरात संचारू लागली.

 

* पूर्वसूचना(खर्पीींळींळेपी)-सर्वात आश्चर्यकारक अनुभव म्हणजे, माझ्या आयुष्यात किंवा माझ्या आजूबाजूला घडणार्‍या काही चांगल्या-वाईट घटनांच्या पूर्वसूचना मला आधीच मिळू लागल्या. माझे मन इतके संवेदनशील आणि निसर्गाशी एकरूप झाले होते की, येणार्‍या काळाची चाहूल मला आधीच लागत असे.

 

या अनुभूतींमुळे मला समजले की, विष्णू सहस्रनाम हे केवळ बुद्धीने समजून घ्यायचे शास्त्र नाही, तर ते शरीरात आणि मनात अनुभवायचे कंपनशास्त्र (तळलीरींळेपरश्र डलळशपलश) आहे.

 

अंतिम रूप...’दुसर्‍या रत्नाचा’ साक्षात्कार

 

या प्रदीर्घ प्रवासाच्या शेवटी मला एक अत्यंत महत्त्वाचा साक्षात्कार झाला. आपण सर्वजण महाभारतातील ’भगवद्गीता’ या रत्नाबद्दल बोलतो, जे युद्धाच्या सुरुवातीला संभ्रमात पडलेल्या अर्जुनाला मार्गदर्शन करण्यासाठी प्रकट झाले. पण युद्धानंतर झालेल्या भीषण संहारानंतर, जेव्हा युधिष्ठिराचे मन अत्यंत व्याकूळ झाले होते, तेव्हा भीष्म पितामहांनी शरशय्येवर पडून त्याला शांत करण्यासाठी जे स्तोत्र दिले, महाभारतातील ते ’दुसरे अमूल्य रत्न’ म्हणजेच ’श्री विष्णू सहस्रनाम’ आहे.

 

या साक्षात्काराने माझ्या ग्रंथाला त्याचे अंतिम आणि परिपूर्ण रूप दिले. मी या ग्रंथाची विभागणी दोन प्रमुख भागांत आणि सात प्रकरणांत केली:

 

* इतिहास आणि परंपरा: पहिल्या भागात मी सहस्रनामाचे महत्त्व, भारताचा 7,500 वर्षांचा प्रवास, वेद-उपनिषदांमधील विज्ञान आणि भीष्म पितामहांचे शहाणपण मांडले.

 

* वैज्ञानिक आणि त्रिमितीय अर्थ: दुसर्‍या भागात मी नामांचे केवळ साधे अर्थ न देता, त्यांचे पौराणिक, आध्यात्मिक आणि दार्शनिक अशा तीन स्तरांवर वर्गीकरण केले आणि त्याला आधुनिक कंपनशास्त्राची जोड दिली.

 

 

हा ग्रंथ म्हणजे कोविडच्या एका कठीण काळात सुरू झालेली, माझ्या वैयक्तिक अनुभूतींतून तावून-सुलाखून निघालेली आणि अनेक वर्षांच्या अभ्यासाने समृद्ध झालेली माझी स्वतःची उत्क्रांती आहे. या प्रवासाने मला केवळ एक लेखक बनवले नाही, तर एक अधिक संवेदनशील आणि शांत माणूस बनवले. हा ग्रंथ म्हणजे माझ्या अंतरीच्या नादाला मिळालेले मूर्त रूप आहे, जे वाचकांनाही त्यांच्या स्वतःच्या आंतरिक प्रवासाची अनुभूती देईल, अशी मला खात्री आहे. या संपूर्ण प्रवासात मला माझ्या सहकारी आणि सह-संकलक साक्षी डहाणूकर यांचे मोलाचे योगदान मिळाले.