विकसित भारत 2047 - स्पोर्ट्स हब बनवण्याकडे वाटचाल

 

भारताच्या 140 कोटी लोकसंख्येपैकी, किती जणांनी ऑलिम्पिक आणि पॅरालिम्पिक 2024चे खेळ फॉलो केले? ग्लासगो येथे नुकतेच पार पडलेले 2026 कॉमनवेल्थ गेम्स आपल्यापैकी किती जणांनी फॉलो केले? भारताने एकूण 39 पदके पटकावली. जागतिक तुलनेत ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, कॅनडा यांसारख्या बलाढ्य देशांनंतर भारत टॉप 4 मध्ये राहिला. ग्लासगो 2026मध्ये भारताची कामगिरी मजबूत पण अपेक्षेपेक्षा थोडी कमी राहिली. पदकसंख्या कमी असली तरी गुणवत्ता आणि विविध खेळांमधील यश वाढलेले दिसले. विशेषतः बॉक्सिंग आणि पॅरा स्पोर्ट्समध्ये भारताने जागतिक स्तरावर आपली छाप मजबूत केली. एकूणच, भारत अजूनही कॉमनवेल्थ स्पर्धांमध्ये अग्रगण्य देशांपैकी एक आहे आणि 2030 (अहमदाबाद) साठी ही कामगिरी सकारात्मक संकेत देणारी आहे.

 

 

भारतीय लोकसंख्येपैकी खेळांमध्ये सक्रियपणे किंवा नियमितपणे सहभागी होणार्‍या लोकांची टक्केवारी अत्यंत कमी आहे, परंतु खेळांमध्ये रस दाखवणार्‍या लोकांची संख्या मात्र मोठी आहे. काही अहवाल आणि अभ्यासानुसार, साधारणपणे 10-15% भारतीय लोकसंख्या खेळांमध्ये सक्रियपणे भाग घेते.

 

 

तथापि, जर खेळांकडे प्रेक्षक म्हणून पाहिले तर, भारतात क्रिकेट सर्वात लोकप्रिय आहे, आणि क्रिकेटसाठी चाहत्यांची संख्या प्रचंड आहे. साधारणत: 80% भारतीय लोकसंख्या क्रिकेटकडे विशेष कल दर्शवते, आणि फुटबॉल, बॅडमिंटन, कबड्डी, हॉकी यासारख्या इतर खेळांनाही उत्तम प्रेक्षकवर्ग आहे. यात काही प्रमाणात शहरी भागातील लोकांचा सहभाग जास्त असतो, तर ग्रामीण भागात खेळाच्या सोयी-सुविधा कमी असल्यामुळे तिथे कमी सहभाग असतो.

 

भारतामध्ये खेळांची सध्याची परिस्थिती खूप उत्साहवर्धक आणि विकसित होत आहे. विविध क्रीडा प्रकारांमध्ये भारतीय खेळाडूंची कामगिरी जागतिक स्तरावर उठून दिसत आहे आणि खेळांबद्दल लोकांमध्येही वाढती आवड दिसून येत आहे. भारताच्या खेळ-क्रीडा क्षेत्राची सद्यस्थिती गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर सुधारली आहे, विशेषत: आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारतीय खेळाडूंची कामगिरी आणि विविध क्रीडा उपक्रमांत गुंतवणूक वाढल्यामुळे. यामध्ये क्रिकेटसारख्या लोकप्रिय खेळासोबतच इतर खेळांनाही महत्त्व दिले जात आहे. यामुळे देशातल्या युवा खेळाडूंना जागतिक पातळीवर खेळण्याच्या संधी मिळत आहेत.

 

1.क्रिकेटच्या वर्चस्वाखाली इतर खेळदेखील लोकप्रिय होत आहेत, जसे की बॅडमिंटन, फुटबॉल, हॉकी, टेबल टेनिस, आणि कुस्ती.

 

2.फुटबॉलमध्ये भारत सुपर लीग (ISL) सारख्या स्पर्धांनी भारतीय फुटबॉलला नवा जोम दिला आहे.

 

3.भारताच्या खेळाडूंनी ऑलिम्पिक, आशियाई खेळ, राष्ट्रकूल खेळ इत्यादींमध्ये उत्तम कामगिरी दाखवली आहे.

 

4.भारताची हॉकी संघटना मजबूत होत आहे आणि पुरुष व महिला हॉकी संघांनी आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये चांगली कामगिरी केली आहे.

 

5.खेलो इंडिया आणि फिट इंडिया सारख्या योजनांच्या माध्यमातून युवा खेळाडू घडवण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. टॉप्स (Target Olympic Podium Scheme) सारख्या योजनांमुळे उच्च दर्जाचे खेळाडू तयार होत आहेत.

 

6.महिला खेळाडूंनी विविध खेळांत उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. स्म्रिती मंधाना, हरमनप्रीत कौर, दीप्ती शर्मा (क्रिकेट), सायना नेहवाल आणि पी. व्ही. सिंधू (बॅडमिंटन), अरुंधती चौधरी, (बॉक्सिंग), साक्षी मलिक (कुस्ती), मीराबाई चानू (वेटलिफ्टिंग) यांसारख्या महिला खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताला मान मिळवून दिला आहे.

 

स्पोर्ट्स हब बनवण्याकडे वाटचाल

 

भारताला स्पोर्ट्स हब बनवण्यासाठी क्रीडा क्षेत्रातील विविध घटकांचा एकत्रित विकास आवश्यक आहे. क्रीडा पायाभूत सुविधा, क्रीडा शिक्षण, आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांचे आयोजन आणि तंत्रज्ञानाच्या वापरामुळे भारत जागतिक स्तरावर एक महत्त्वाचा स्पोर्ट्स हब बनू शकतो. सरकार, खासगी क्षेत्र आणि जनतेच्या एकत्रित प्रयत्नांनी हा उद्देश साध्य होऊ शकतो.

 

1. क्रीडा पायाभूत सुविधा सुधारणा

 

प्रत्येक राज्यात आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील क्रीडा स्टेडियम्स आणि प्रशिक्षण केंद्रांची उभारणी गरजेची आहे.

 

ग्रामीण भागात आणि लहान शहरी भागांमध्ये क्रीडा सुविधा पुरवणे महत्त्वाचे आहे.

 

2. शाळा आणि महाविद्यालयीन स्तरावर क्रीडा शिक्षण

 

शाळांमध्ये क्रीडेला महत्त्व दिले जावे. विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासक्रमात खेळांचा समावेश करणे आवश्यक आहे. महाविद्यालयीन स्तरावर उत्तम खेळाडूंना शिष्यवृत्ती देणे, त्यांना प्रगत प्रशिक्षण देणे आणि त्यांच्यासाठी खास क्रीडा कार्यक्रम आयोजित करणे हे महत्त्वाचे आहे.

 

3. सरकारी धोरणे आणि गुंतवणूक

 

सरकारी निधी वाढवून खेळाडूंच्या प्रशिक्षणासाठी अधिक शिष्यवृत्ती, पुरस्कार आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांत सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

 

4. खासगी क्षेत्राचा सहभाग आणि प्रायोजकत्व

 

क्रीडा विकासात खासगी क्षेत्राचा सहभाग वाढला पाहिजे. कंपन्यांनी खेळाडूंना प्रायोजकत्व देणे, लीग्सचे आयोजन करणे, आणि क्रीडा शिक्षणात गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.

 

5. आंतरराष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन

 

भारतात आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन वाढवणे आवश्यक आहे. यामुळे देशातील खेळाडूंना जागतिक दर्जाचे अनुभव मिळतील आणि भारताची प्रतिष्ठा क्रीडा हब म्हणून उंचावेल. ऑलिम्पिक, आशियाई खेळ, कॉमनवेल्थ गेम्स, फिफा वर्ल्ड कप यांसारख्या मोठ्या स्पर्धांचे आयोजन भारताला क्रीडा क्षेत्रात जागतिक महत्त्व मिळवून देऊ शकते.

 

6. क्रीडा विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा वापर

 

- खेळाडूंच्या फिटनेस, पुनर्वसन, आणि कामगिरी सुधारण्यासाठी क्रीडा विज्ञानाचा वापर होणे महत्त्वाचे आहे. आहारतज्ज्ञ, क्रीडा मानसशास्त्रज्ञ, फिजिओथेरपिस्ट यांच्या मदतीने खेळाडूंची कामगिरी सुधारली जाऊ शकते.

 

- खेळाडूंच्या कामगिरीचे विश्लेषण करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर केला पाहिजे. डेटा अ‍ॅनालिटिक्सच्या साहाय्याने खेळाडूंना सुधारण्यास मदत होईल.

 

विकसित भारत 2047

 

विकसित भारत 2047च्या दृष्टीने शिक्षणात आमूलाग्र सुधारणा करण्यासाठी उपरोक्त धोरणे आणि कृती आराखडे महत्त्वाचे ठरतील. या दिशेने पुढे जाण्यासाठी, देशाच्या धोरणात्मक योजना, प्रशिक्षण पद्धती, आणि संसाधनांचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा ठरेल.

 

सर्वसमावेशक प्रशिक्षण प्रणाली:

 

प्रत्येक शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये क्रीडा शिक्षण सक्तीचे असावे.

 

तंत्रज्ञानाचा वापर:

 

अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, बायोमेकॅनिक्स, स्पोर्ट्स सायन्स, आणि डाटा अ‍ॅनालिसिसचा वापर खेळाडूंना तंत्रशुद्ध प्रशिक्षण देण्यासाठी केला जावा.

 

सर्वांसाठी खेळ:

 

क्रीडा शिक्षण फक्त काही प्रमाणित संस्थांपुरते मर्यादित न ठेवता, सर्वसामान्य शाळा-महाविद्यालयांमध्ये ते उपलब्ध करावे. खेळातील कौशल्य आणि शारीरिक तंदुरुस्ती हे शैक्षणिक अभ्यासक्रमाचे अभिन्न घटक असावेत.

 

व्यावसायिक शिक्षण

 

- रोजगाराभिमुख शिक्षण व्यवस्था निर्माण करणे.

 

- तंत्रज्ञानातील बदल आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सचा प्रभाव यानुसार विद्यार्थ्यांना नवीन कौशल्ये शिकवणे आवश्यक आहे.

- महाविद्यालयीन अभ्यासक्रमात इंटर्नशिप आणि अप्रेंटिसशिप सारख्या प्रत्यक्ष कामाच्या संधी देऊन विद्यार्थ्यांना उद्योग आणि व्यवसायाच्या क्षेत्रात प्रत्यक्ष अनुभव मिळवून देणे आवश्यक आहे

 

नवीन शिक्षण धोरणाचे (NEP 2020 ) पूर्ण अंमलबजावणी

 

नवीन शिक्षण धोरणानुसार, विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीच्या विषयांमध्ये स्वातंत्र्याने निवड करण्याची संधी देऊन कौशल्याधारित शिक्षणावर अधिक भर देणे महत्त्वाचे आहे.

 

युवकांमध्ये खिलाडूवृत्तीचा परिपोष करणे हे मॅक्सज्ञानचे उद्दिष्ट आहे.

 

आजच्या तरुणांमध्ये अफाट क्षमता दडलेली आहे; मात्र योग्य दिशा, प्रामाणिक मार्गदर्शन, शिस्तबद्ध नियोजन आणि वेळेवर अंमलबजावणी यांद्वारेच या ऊर्जेला योग्य वळण देणे अत्यंत गरजेचे आहे..

 

भावी पिढीला आभासी मैदानावरून प्रत्यक्ष मैदानावर आणणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी सर्वांनी मिळून प्रयत्न केले पाहिजेत.

आज क्रीडा क्षेत्रात 52हून अधिक वेगवेगळ्या करिअरच्या संधी आहेत. परंतु एखाद्या व्यक्तीसाठी कोणते करिअर सर्वात योग्य आहे याचे वैज्ञानिकदृष्ट्या मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.

 

 

- लेखिका क्रीडा शैक्षणिक समुपदेशक आणि मेंटॉर आहेत आणि मॅक्सज्ञान स्पोर्ट्स अ‍ॅडव्हायझरीच्या संचालिका आहेत.