भारताचा राष्ट्रकूल प्रवास - संघर्षातून वर्चस्वाकडे जाणारी क्रीडा प्रवासाची कहाणी

 

स्पर्धेतील दुसरा आठवडा खास लक्षात राहणारा ठरला. ग्लासगोच्या मॅटवर भारतीय ज्युडोपटू हर्ष सिंहने प्रतिस्पर्ध्याला निर्णायक डावात चितपट केलं, त्या क्षणी भारताच्या राष्ट्रकूल इतिहासात एक नवं पान लिहिलं गेलं. तो केवळ एका खेळाडूचा विजय नव्हता; तो भारतीय क्रीडाजगताच्या बदलत्या चेहर्‍याचा क्षण होता. काही मिनिटांनी महिला विभागात अस्मिता डे हिने सुवर्णपदक जिंकत भारतीय ज्युडोला दुसरं ऐतिहासिक यश मिळवून दिलं. ज्युडो या खेळातील भारताचं हे पहिलं जागतिक स्तरावरील सुवर्ण होतं. एकेकाळी राष्ट्रकूल स्पर्धांमध्ये भारताची ओळख कुस्ती, वेटलिफ्टिंग आणि नंतर नेमबाजीपुरती मर्यादित होती; पण ग्लासगो 2026ने सांगितलं की भारतात खेळाची क्षितिजं आता अधिक व्यापक झाली आहेत.

 

 

राष्ट्रकूल स्पर्धा ही भारतासाठी नेहमीच पदकांची स्पर्धा राहिलेली नाही. ती भारताच्या क्रीडा संस्कृतीचा आरसा आहे. या स्पर्धांमध्ये भारताचा प्रवास पाहिला, तर देशातील सामाजिक बदल, आर्थिक परिवर्तन, महिलांचे वाढते प्रतिनिधित्व, ग्रामीण भागातून पुढे आलेली प्रतिभा आणि आधुनिक क्रीडा व्यवस्थेचा उदय या सर्वांचा मागोवा घेता येतो. 1934मध्ये दोन पदकांनी सुरू झालेला प्रवास आज शेकडो पदकांपर्यंत पोहोचला आहे. या प्रवासात पराभव आहेत, अपयश आहे, राजकारण आहे, अपुर्‍या सुविधा आहेत; पण त्याहून मोठी गोष्ट म्हणजे जिद्द आहे.

 

 

ग्लासगो 2026च्या स्पर्धेकडे सुरुवातीला अनेकांनी संशयाने पाहिलं. नेमबाजी नव्हती, स्पर्धांचे स्वरूप बदलले होते, आर्थिक आव्हानं होती. तरीही भारताने 13 सुवर्ण, 17 रौप्य आणि नऊ कांस्य अशी एकूण 39 पदकं जिंकत चौथं स्थान पटकावलं. ही संख्या दिल्ली किंवा बर्मिंगहॅमइतकी मोठी नव्हती; पण या स्पर्धेचं महत्त्व पदकसंख्येपलीकडे होतं. या स्पर्धेने भारतीय क्रीडा जगताचा नवा नकाशा समोर आणला. त्या नकाशावर सर्वात ठळक नाव होते-हर्ष सिंह.

 

 

 

 

उत्तर भारतातील एका साध्या कुटुंबात वाढलेला हर्ष लहानपणी कुस्तीच्या आखाड्याजवळ खेळत असे. ज्युडो हा खेळ त्याच्या गावात जवळजवळ अपरिचित होता. जुने मॅट, अपुरं प्रशिक्षण आणि आर्थिक मर्यादा या सगळ्यात त्याने सराव केला. अनेकदा स्पर्धांसाठी प्रवासखर्चही उपलब्ध नसे. तरीही त्याने राष्ट्रीय स्तरावर सातत्य राखलं. ग्लासगोमध्ये त्याने पुरुष विभागात सुवर्णपदक जिंकलं आणि राष्ट्रकूल स्पर्धेच्या इतिहासात पुरुष ज्युडोमध्ये सुवर्ण जिंकणारा पहिला भारतीय ठरला. त्या एका पदकाने भारतीय ज्युडोची प्रतिमा बदलली.

 

 

हर्षच्या सुवर्णाचा उत्सव संपण्याआधीच अस्मिता डे हिने महिलांच्या 48 किलो गटात सुवर्णपदक जिंकलं. पूर्व भारतातील मध्यमवर्गीय कुटुंबातून आलेली अस्मिता अनेक वर्षे राष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये चमकत होती; पण मोठ्या स्पर्धांमध्ये तिला अपेक्षित यश मिळत नव्हतं. मानसिक दबाव, दुखापती आणि निवड प्रक्रियेतील अनिश्चितता यांवर मात करत तिने ग्लासगोमध्ये सुवर्ण जिंकलं. हर्ष आणि अस्मिता या दोघांच्या पदकांमुळे भारतीय ज्युडोने प्रथमच राष्ट्रकूल पातळीवर ठाम अस्तित्व निर्माण केलं.

 

 

 

भारतीय महिला बॉक्सिंगने या स्पर्धेत विलक्षण वर्चस्व गाजवलं आणि त्यात सर्वात प्रेरणादायी नाव होते प्रीती पवार. काही महिन्यांपूर्वी गंभीर आजारातून सावरत असलेली ही खेळाडू सुवर्णपदक जिंकेल, यावर फारच थोड्यांचा विश्वास होता. पुनरागमनानंतर तिने स्वतःला पुन्हा उभं केलं. अंतिम फेरीत तिच्या ठोश्यांनी(पंचेसनी) प्रतिस्पर्ध्याला निष्प्रभ केलं आणि ती सुवर्णपदक विजेती ठरली. तिच्या विजयाने भारतीय बॉक्सिंगला भावनिक उंची दिली.

 

 

जैस्मिन लांबोरियाची कहाणी वेगळी, पण तितकीच प्रेरणादायी आहे. हरियाणातील कठोर क्रीडा संस्कृतीत वाढलेली जैस्मिन काही काळ फॉर्म घसरल्याने आणि दुखापतींमुळे चर्चेबाहेर गेली होती. अनेकांनी तिच्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केलं. ग्लासगोमध्ये मात्र तिने प्रत्येक सामन्यात स्वतःला सिद्ध केलं. अंतिम फेरीतील तिची आक्रमकता आणि संयम भारतीय बॉक्सिंगच्या नव्या आत्मविश्वासाचे प्रतीक ठरले.

 

 

या स्पर्धेतील पाचवे नाव भारतीय पॅरा क्रीडांच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहावे लागेल-दिलीप महादू गावित. महाराष्ट्रातील आदिवासी भागातून आलेल्या दिलीपने प्रतिकूल सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीतून क्रीडाप्रवास सुरू केला. रहायला मातीचं घर, प्रशिक्षणासाठी सुविधा नव्हत्या, उपकरणं मर्यादित होती; पण त्याची चिकाटी असामान्य होती. ग्लासगोमध्ये त्याने पॅरा अ‍ॅथलेटिक्समध्ये सुवर्णपदक जिंकत गेम्स विक्रम नोंदवला. त्याच्या विजयाने भारतीय पॅरा क्रीडेला नवं बळ दिलं.

 

 

या पाच खेळाडूंमध्ये एक समान धागा आहे-त्यांचं पदक हे केवळ वैयक्तिक यश नाही; ते भारतीय खेळांच्या बदलत्या सामाजिक भूगोलाचं प्रतीक आहे. हरयाणा, उत्तर प्रदेश, पश्चिम बंगाल, महाराष्ट्र आणि ईशान्य भारत या विविध प्रदेशांतील खेळाडू एकाच मंचावर भारतासाठी इतिहास घडवत आहेत.

 

 

 

 

भारतीय राष्ट्रकूल प्रवासात महिलांचं योगदान स्वतंत्रपणे नोंदवावं लागेल. एकेकाळी क्रीडा क्षेत्रात महिलांचं प्रतिनिधित्व मर्यादित होतं. आज सायना नेहवाल, पी. व्ही. सिंधू, मीराबाई चानू, विनेश फोगाट, साक्षी मलिक, मनिका बत्रा, निकहत झरीन, अस्मिता डे आणि प्रीती पवार यांसारख्या खेळाडूंनी भारताच्या पदकतालिकेचा चेहरामोहरा बदलला आहे. महिलांनी केवळ पदकं जिंकली नाहीत; त्यांनी भारतीय कुटुंबांच्या मानसिकतेतही बदल घडवला. खासकरून मीराबाई चानूचं यश विशेष उल्लेखनीय. टोकियो ऑलिम्पिकमध्ये पहिल्याच दिवशी रौप्य जिंकून तिने इतिहास घडवला होता. पण, त्यानंतर वारंवार झालेल्या दुखापती आणि फॉर्ममधील चढउतार यामुळे ती गांजली होती. यंदा तिला पदकांची हॅट-ट्रिक करण्याची संधी होती. पण, जमेल की नाही याविषयी साशंकता होती. पण, तिने सर्वस्व पणाला लावून यंदाही भारताला पहिले राष्ट्रकूल पदक मिळवून दिलं. आणि त्याच प्रयत्नांत वैयक्तिक हॅट-ट्रिकही साधली.

 

 

भारताने 1934मध्ये लंडन येथे प्रथमच राष्ट्रकूल स्पर्धेत भाग घेतला. त्या वेळी भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता. कुस्तीमध्ये एक रौप्य आणि एक कांस्यपदक मिळाले आणि एवढ्यावरच भारताची सुरुवात थांबली. पुढील काही दशकांत भारताची कामगिरी तुरळक होती. 1958मध्ये कार्डिफ इथे चार पदकं मिळाली, 1970मध्ये एडिनबरोत चौदा पदकांपर्यंत मजल मारली; पण भारत अद्याप राष्ट्रकूल महासत्ता नव्हता. त्या काळात क्रीडा हा राष्ट्रीय प्राधान्यक्रम नव्हता. प्रशिक्षण, पोषण, क्रीडा विज्ञान, आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांचा अनुभव आणि पायाभूत सुविधा या सर्व बाबतींत भारत मागे होता.

 

 

बदलाची खरी चाहूल 1990नंतर लागली. क्वालालंपूर 1998मध्ये भारताने 25 पदके जिंकली आणि राष्ट्रकूल स्पर्धांकडे पाहण्याचा देशाचा दृष्टीकोन बदलू लागला. मात्र निर्णायक झेप 2002च्या मँचेस्टर स्पर्धेत घेतली. भारताने तब्बल 69 पदकं जिंकली. नेमबाजी, वेटलिफ्टिंग आणि कुस्ती या खेळांनी भारताला पदकतालिकेत वर नेलं. त्यानंतर मेलबर्न 2006मध्ये 50 पदकं आणि मग 2010मध्ये दिल्लीत भारताने इतिहास घडवला.

 

 

दिल्ली राष्ट्रकूल स्पर्धा हा भारतीय खेळांचा टर्निंग पॉइंट होता. भारताने त्या स्पर्धेत 38 सुवर्ण, 27 रौप्य आणि 36 कांस्य अशी एकूण 101 पदकं जिंकली. पदकतालिकेत भारत दुसर्‍या क्रमांकावर पोहोचला. ही केवळ आकडेवारी नव्हती; त्या स्पर्धेने भारतीय क्रीडेला आत्मविश्वास दिला. आधुनिक स्टेडियम, प्रशिक्षण केंद्रे, क्रीडा विज्ञान प्रयोगशाळा, उच्च दर्जाचे प्रशिक्षक आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या सुविधा यांची उभारणी झाली. अनेक खेळाडूंना प्रथमच जागतिक स्तरावरील वातावरण मिळालं. दिल्लीने भारतीय क्रीडा जगताला सांगितले की आपण यजमानही होऊ शकतो आणि विजेतेही.

 

 

दिल्लीच्या यशानंतर भारताची वाटचाल थांबली नाही. ग्लासगो 2014मध्ये भारताने 64 पदके जिंकली, गोल्ड कोस्ट 2018मध्ये 66 आणि बर्मिंगहॅम 2022मध्ये नेमबाजीचा समावेश नसतानाही 61 पदके मिळवली. या काळात भारतीय क्रीडेचे एक महत्त्वाचं वैशिष्ट्य समोर आलं-विविधता. पदकं आता केवळ कुस्ती किंवा नेमबाजीतून येत नव्हती; ती बॅडमिंटन, बॉक्सिंग, टेबल टेनिस, अ‍ॅथलेटिक्स, लॉन बाउल्स आणि महिला स्पर्धांतूनही येत होती.

 

 

भारताच्या यशामागे सरकारी धोरणांचाही वाटा आहे. ‘टार्गेट ऑलिम्पिक पोडियम स्कीम’, ‘खेळो इंडिया’, क्रीडा विज्ञानाचा वापर, पोषणतज्ज्ञ, मानसशास्त्रज्ञ आणि आंतरराष्ट्रीय प्रशिक्षण यांमुळे भारतीय खेळाडूंची तयारी अधिक व्यावसायिक झाली. खासगी क्षेत्राचा सहभाग वाढला. क्रीडा फाउंडेशन, कॉर्पोरेट प्रायोजक आणि आधुनिक अकादमी यांनी अनेक खेळाडूंना आर्थिक व तांत्रिक आधार दिला.

 

 

तरीही आव्हानं संपलेली नाहीत. ग्रामीण भागात सुविधा अजूनही अपुर्‍या आहेत. प्रशिक्षकांची कमतरता आहे. काही खेळांमध्ये प्रशासनातील समस्या कायम आहेत. प्रतिभावान खेळाडू आर्थिक कारणांमुळे गळून पडतात. या वास्तवाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.

 

 

राष्ट्रकूल स्पर्धांचे भविष्यही चर्चेचा विषय आहे. वाढता आयोजन खर्च आणि काही देशांची माघार यामुळे स्पर्धेसमोर आर्थिक प्रश्न उभे राहिले आहेत. या पार्श्वभूमीवर भारताने मात्र आत्मविश्वासाने 2030च्या राष्ट्रकूल स्पर्धा आयोजनाचं शिवधनुष्य पेलायचं ठरवलं आहे. गुजरातच्या अहमदाबाद इथं आपण पुढील स्पर्धेचं आयोजन करणार आहोत. त्या दृष्टीने गुजरातमध्ये आधुनिक क्रीडा पायाभूत सुविधा उभारण्याचं काम सुरू आहे. आणि आयोजनाच्या बाबतीतही भारत आता जागतिक स्तरावर दिसणार आहे.

 

 

राष्ट्रकूल स्पर्धेतील भारताची वाटचाल पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते-भारताची खरी ताकद आता पदकांच्या संख्येत नाही; ती देशाच्या प्रत्येक कोपर्‍यातून उभ्या राहणार्‍या प्रतिभेत आहे. एकेकाळी दोन पदकांसाठी झगडणारा देश आज ज्युडो, बॉक्सिंग, पॅरा क्रीडा, बॅडमिंटन, टेबल टेनिस, कुस्ती आणि अनेक नव्या खेळांमध्ये आत्मविश्वासाने उतरतो.

 

 

ग्लासगोने भारतीय क्रीडाक्षेत्राच्या वतीने एक महत्त्वाचा संदेश दिला आहे. नेमबाजी नसली तरी भारत जिंकू शकतो. परंपरागत खेळांबरोबर नव्या खेळांमध्येही भारत इतिहास घडवू शकतो. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, साध्या घरातून आलेला, मर्यादित सुविधांत वाढलेला भारतीय खेळाडू जागतिक मंचावर उभा राहून सुवर्णपदक जिंकू शकतो.

 

 

1934 मध्ये दोन पदकांनी सुरू झालेला हा प्रवास आज एका नव्या आत्मविश्वासाच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. राष्ट्रकूल स्पर्धा भारतासाठी आता केवळ पदकांची स्पर्धा राहिलेली नाही; ती भारतीय समाजाच्या बदलत्या आकांक्षांची, महिलांच्या उभारीची, ग्रामीण प्रतिभेच्या उदयाची आणि जागतिक क्रीडा विश्वात स्वतःचे स्थान निर्माण करू पाहणार्‍या नव्या भारताची कहाणी बनली आहे. आणि म्हणूनच, ग्लासगोच्या मॅटवर हर्ष सिंहने जिंकलेले ते सुवर्णपदक केवळ ज्युडोचे नव्हते; ते भारताच्या दीर्घ, कष्टप्रद आणि आश्वासक क्रीडाप्रवासाचे सुवर्णचिन्ह होते.