पशुधनाचे नुकसान करणारा चर्मरोग लंपी

विवेक मराठी    15-Sep-2022
Total Views |
@डॉ. व्यंकटराव घोरपडे । 9325227033
 गेल्या काही महिन्यांपासून लंपी या चर्मरोगाच्या प्रादुर्भावाने देशभरातील पशुधनाचे मोठे नुकसान केले आहे. या रोगामुळे हजारो गायी-म्हशी मृत्युमुखी पडले आहेत. मात्र राज्य प्रशासन व केंद्र प्रशासन यांनी लसीकरणाच्या माध्यमातून या रोगावर नियंत्रण मिळवण्यावर, तसेच त्याबाबत जनजागृती करण्यावर भर दिला आहे.

lampi
 
देशात जुलै 22पासून महाराष्ट्रासह गुजरात, राजस्थान, पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, मध्य प्रदेश, जम्मू -काश्मीर आणि काही प्रमाणात आंध्र प्रदेश व अंदमान निकोबार द्वीप समूहात लंपी चर्मरोगाचा प्रादुर्भाव झाला आहे. अजूनही त्याचा प्रसार सुरू आहे. 12 सप्टेंबर 2022 अखेर देशात जवळजवळ 67 हजार गायींचा मृत्यू झाल्याचे निदर्शनास आले आहे. यावरून आपल्याला या रोगप्रसाराचा अंदाज येऊ शकतो. रोग नियंत्रणासाठी जवळजवळ दीड कोटी जनावरांना लस टोचण्यात आली आहे. एकूणच लसीकरणामुळे गुजरातसारख्या राज्यात या रोगावर हळूहळू नियंत्रण मिळवण्यात प्रशासनाला यश येत आहे.
 
 
 
 
जागतिक पशु आरोग्य संघटनेच्या (OIE) अहवालानुसार सदर रोगाचा प्रादुर्भाव हा जगातील अनेक देशात सन 2010पासून सुरू झाला. मोझांबीक या देशात सर्वप्रथम या रोगाचे पशुरुग्ण आढळले. नंतर मग हळूहळू अनेक देशांत त्याचा प्रसार झाला. भारतात 12 ऑगस्ट 2019 रोजी ओरिसा राज्यात मयूरगंज या जिल्ह्यातील काही जनावरे बाधित आढळली. नंतर मग 16 नोव्हेंबर 2019 रोजी या रोगाचे निदान प्रयोगशाळेत झाले आणि त्यावर शिक्कामोर्तब झाला. त्यानंतर मात्र 2020पासून बांगला देश, चीन, भारत या देशांत कुठे ना कुठे या रोगाचा प्रादुर्भाव होत गेला. पण आता माहे मे-जून 2022पासून आपल्या देशात या रोगाचा मोठ्या प्रमाणात प्रादुर्भाव झाला आहे. या रोगामुळे अनेक जनावरे संक्रमित झाली असून आजही या रोगाचा प्रसार वेगाने सुरू आहे.
 
 
 
’कॅप्रीपॉक्स’ विषाणू जो शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये देवी या रोगाचा प्रसार करतो त्याच समूहातील हा विषाणू आहे. प्रामुख्याने देशी गायी, संकरित गायी या मोठ्या प्रमाणात बाधित होतात. काही प्रमाणात म्हशींनासुद्धा या रोगाची लागण होते. तथापि शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये या रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही. आजअखेर जगात कुठेही या रोगाचे संक्रमण मानवात झालेले आढळले नाही, ही त्यातल्या त्यात जमेची बाजू आहे.
 
 
हिंदुत्व म्हणजे नक्की काय.... ?
साप्ताहिक विवेकच्या आगामी 'हिंदुत्व' ग्रंथातून नेमकं हेच उत्तर आपल्याला मिळणार!
 
मराठी व हिंदी अशा दोन्ही भाषांतून प्रकाशित होणाऱ्या या ग्रंथाची नोंदणी करताना रुपये १५०० भरून मिळवा,
हिंदुत्व ग्रंथाची एक प्रत, साप्ताहिक विवेकचे वर्षभराचे अंक, वैद्यराज त्रैमासिकाचेदेखील वर्षभराचे अंक!
 
तेव्हा साप्ताहिक विवेकच्या https://www.evivek.com/hindutva-granth/ या वेबसाईटला आजच भेट द्या,
अथवा साप्ताहिक विवेकच्या स्थानिक प्रतिनिधींशी संपर्क करा!!
 
 
 
रोगप्रसार
 
 
या रोगाचा प्रसार मुख्यत्वेकरून परजीवी कीटक विशेषतः डास, गोचीड, गोमाश्या, घरातील माश्या त्याचबरोबर बाधित जनावरांच्या नाकातील, डोळ्यातील स्रावाने दूषित चारापाणी यामुळे होतो. बाधित जनावरांची वाहतूक, नवीन जनावरांची खरेदी यामुळेदेखील या रोगाचा प्रसार होण्यास मदत होते. पुष्कळ वेळा बाधित जनावरांचा संपर्क, बाधित मातेच्या दुधावाटे तसेच कासेवरील फोड, गाठी यामुळे झालेल्या जखमांतून आणि जखमांवरील खपल्यांमधूनसुद्धा या रोगाचा प्रसार होतो.
 
 
आजाराची लक्षणे
 
या आजाराची लक्षणेसुद्धा खूप वेगवेगळी आहेत. सर्व लक्षणे एकाच जनावरात दिसतील, असे नाही. साधारणपणे विषाणू शरीरात प्रवेश केल्यापासून चार दिवसांपासून ते पाच आठवड्यांपर्यंत केव्हाही या रोगाची लक्षणे दिसतात. शरीराचे तापमान वाढते. भूक मंदावते. लसिकाग्रंथी सुजतात. दूध उत्पादन कमी होते. नाका-डोळ्यांतून स्राव येतो. नंतर मग शरीरावर एक ते पाच सेंटीमीटर व्यासाच्या गाठी तयार होतात. त्या अनेक वेळा खोल मांसापर्यंत जातात. तोंडातील आतील भाग, श्वसननलिका या ठिकाणी या प्रकारच्या गाठी, अल्सर निर्माण होतात. डोळ्यातदेखील अल्सर होतात. त्यामुळे अंधत्व येऊ शकते. गाठींमध्ये जखमा होऊन पुष्कळ वेळा जनावरे लंगडतात. जर प्रतिकारशक्ती चांगली असेल, तर कोणतीही लक्षणे न दाखवता जनावरे रोगप्रसार करू शकतात. प्रचंड वाढलेली भटक्या जनावरांची संख्या, त्यांची कमी असलेली रोगप्रतिकारशक्ती, त्याचबरोबर उत्तर भारतातील अनेक गोशाळा आणि त्यामधील जनावरांची गर्दी, सोबतच आरोग्य दर्जा यामुळे मोठ्या प्रमाणात या रोगाचा प्रसार गुजरात, राजस्थान या ठिकाणी झाला असल्याचे आढळले आहे. सोबतच पावसामुळे वाढलेल्या माश्या, गोमाश्या, गोचीड यामुळेदेखील या रोगाचा वेगाने प्रसार झाल्याचे निदर्शनाला आले आहे.



lampi
 
 
औषधोपचार
 
 
औषधोपचाराचा भाग म्हणून प्रतिजैविके देण्यापासून, वेदनाशामक औषधे, जीवनसत्वे त्याचबरोबर जखमांची स्वच्छता, जखमांवर माश्या बसू नयेत म्हणून स्प्रे वापरणे सुरू आहे. सर्वात महत्त्वाचे आहे परिसर स्वच्छता. गोचीड, गोमाश्या, माश्या यांचे निर्मूलन मोठ्या प्रमाणात होणे आवश्यक ठरते. हे काम सुद्धा युद्धपातळीवर एकाच वेळी बाधित विभागाच्या परिसरात झाल्यास त्याचे चांगले परिणाम दिसून येतात. त्यासाठी संबंधित ग्रामपंचायत, नगरपरिषदा यांनी पुढाकार घेणे अत्याशक ठरते. त्याचबरोबर या रोगावर ’गोटपॉक्स’ (शेळ्यांमधील देवी) या रोगासाठी वापरली जाणारी लसही प्रभावी ठरल्यामुळे लसीकरणासाठी त्याचा वापर मोठ्या प्रमाणात सुरू आहे. ही लस फक्त बाधित ठिकाणच्या पाच किमी त्रिज्येत एक मिली कातडीखाली याप्रमाणे टोचली जाते. सोबत अनेक भागात आयुर्वेदिक, होमिओपॅथिक या उपचाराचा देखील वापर सुरू केला आहे. या सर्व उपचाराबरोबर ’प्रतिबंधक उपाय’ हे योग्य प्रमाणात यशस्वी होताना दिसतात. पण नेमके याकडे सर्वांचे दुर्लक्ष होताना दिसत आहे.
 

lampi
 
 
प्रतिबंधक उपाय
 
यामध्ये मुख्यत्वे करून बाधित जनावरे विलगीकरणात ठेवणे, त्यांची सेवा शुश्रुषा करण्यासाठी स्वतंत्र यंत्रणा असणे, संक्रमण काळात नवीन जनावरांच्या खरेदी-विक्रीवरील बंदी, त्याचबरोबर बाधित भागापासून दहा किमी परिसरातील बाजार, यात्रा, पशुप्रदर्शने, बैलगाडी शर्यती यावर बंदी आणणे, परिसर स्वच्छता, मृत जनावरांची आठ फूट खोल खड्ड्यात गाडून खाली आणि वर चुन्याची पावडर टाकून विल्हेवाट लावणे अशा प्रकारच्या प्रतिबंधक उपायांची गरज आहे. अशा प्रतिबंधक उपचारासाठी पशुपालकासह पशुसंवर्धन, महसूल, ग्रामीण विकास यंत्रणा यांनी एकमेकांशी सहकार्याने कार्यरत होणे अत्यंत आवश्यक आहे. तरच याचे दृश्य परिणाम लवकर मिळतील व मोठ्या प्रमाणात रोगाचा प्रसार रोखता येईल.
आर्थिक नुकसान
 
या रोगामुळे होणारे आर्थिक नुकसानदेखील दुग्ध व्यवसायावर दूरगामी परिणाम करणारे आहेत. लंपी चर्मरोगावरून आपल्या लक्षात येईल की मोठ्या प्रमाणात या रोगाची लक्षणे ही जनावरांच्या कातडीवर आढळून येत असल्यामुळे चर्मोद्योगाला मोठा आर्थिक फटका सहन करावा लागतो. पुष्कळ वेळा गाभण जनावरांमध्ये गर्भपात होतो, त्यामुळे ते वेत फुकट जाते. त्याचबरोबर संक्रमण काळात मोठ्या प्रमाणात दूध उत्पादन घटते. जनावरे अशक्त होत असल्याने त्यांना पुन्हा उत्पादनात आणण्यासाठी मोठा खर्च होतो.
 
हा आजार सहसा मानवास होत नाही. परंतु जनावरे हाताळल्यानंतर आपले हात साबणाने स्वच्छ धुवून घ्यावेत किंवा सॅनिटायझर वापरावे. तसेच दूध उकळून प्यावे. धारा काढताना शक्यतो ग्लोज वापरावेत.

 
जनावरांच्या कासेवर जर जखमा झाल्या, तर त्यांना मोठ्या प्रमाणात स्तनदाह होतो. परिणामी औषध उपचारांसह पशुपालकांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. सोबत जर मोठ्या प्रमाणात भटकी जनावरे, गोशाळांमधील पशुधन मृत्युमुखी पडले, तर त्यांची विल्हेवाट लावणेदेखील जिकिरीचे ठरते ही वस्तुस्थिती आहे.
 
 
आपल्या राज्यात 11 सप्टेंबर 2022 अखेर एकूण 20 जिल्हे आणि त्यातील 86 तालुक्यांतील 310 गावे प्रभावित झाली आहेत. 4,78,442 इतके लसीकरणदेखील झाले आहे. एकूण 42 जनावरांचा मृत्यू झाला असून 1435 जनावरे बरीदेखील झाली आहेत. सोबतच 14,57,400 इतक्या गोटपॉक्स लस मात्रा पशुसंवर्धन विभागाकडे उपलब्ध आहेत.
 
तसेच प्राण्यांमधील संक्रमण व संसर्गिक रोग प्रतिबंधक व नियंत्रण अधिनियम 2009 अन्वये (The Prevention and Control Of Infectious and Contagious Disease Act 2009) कारवाई करण्याचे अधिकारदेखील मा. जिल्हाधिकारी यांना प्रदान करण्यात आले आहेत. एकंदरीतच राज्यातील साखर कारखाने सुरू होण्यापूर्वी या रोगावर संपूर्ण नियंत्रण मिळविणे आवश्यक ठरले आहे.

 
प्रत्यक्ष बाधित भागात सर्व राज्यात मा. आयुक्त महोदय यांच्यासह दौरा करून, आढावा घेतलेल्या डॉ. धनंजय परकाळे अतिरिक्त आयुक्त पशुसंवर्धन, यांनी नुकत्याच ब्ल्यू क्रॉस वेल्फेअर फाउंडेशन सांगली आणि शेकरू फाउंडेशन यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित वेबिनारमध्ये काही निरीक्षणे नोंदवली आहेत. त्यामध्ये प्रामुख्याने बाधित जनावरे ही पशुसंवर्धन विभागाच्या अधिकार्‍यांना सात ते आठ दिवसांनी निदर्शनास येतात किंवा आणली जातात. त्यामुळे उपचारास विलंब होतो. इतर रोगांचे संक्रमण होऊन उपचारास प्रतिसाद कमी मिळू शकतो, खर्च वाढतो. त्याचबरोबर जी लक्षणे आहेत, त्यामध्येसुद्धा खूप भिन्नता असल्याने नेमके निदान व्हायला अडचणी येऊ शकतात. तसेच महत्त्वाचे म्हणजे अनेक पशुपालक जर बैलांना या रोगाचा प्रादुर्भाव झाला, तर थोडे दुर्लक्ष करतात. बैलांच्या प्रतिकारशक्तीमुळे तसे होत असेल, पण त्यामुळे वेबिनार काळात जी 22 जनावरे मृत्युमुखी पडली त्यापैकी पंधराही बैल वर्गातील होती. त्यामुळे बैलांकडेसुद्धा पशुपालकांनी लक्ष देणे गरजेचे आहे. अनेक ठिकाणी सहविकृतीमुळेसुद्धा जनावरांचा मृत्यू होताना दिसतो. त्यामुळे थायलेरिअसिस, बबेसिओसीस अशा सहविकृतींसह जर लंपी चर्मआजार दिसला तर त्यावर उपचार करताना सर्वंकष विचार करून उपचार केला जावा. लसीकरण झाल्यानंतर सर्वसाधारण पशुपालक थोडे निर्धास्त होतात. तथापि लसीकरणानंतर रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण व्हायला 15 ते 21 दिवस लागतात. लसीकरणानंतर जनावरे चरायला सोडणे, इतर योग्य काळजी न घेणे ते देखील अयोग्य असल्याचे निदर्शनास आणले. त्याचबरोबर रोगप्रसारासाठी कारणीभूत किटकांचा बंदोबस्त केल्यास योग्यप्रकारे रोग नियंत्रणात आणता येईल असेही सांगितले. प्रत्यक्ष बाधित क्षेत्रात जागेवर जाऊन नोंदवलेली ही निरीक्षणे निश्चितच पशुपालकांनी व पशुवैद्यकांनी इतर सर्व बाबींसह विचारात घेणे आवश्यक ठरते.
 
 
एकंदरीतच ज्या पद्धतीने कोविड काळात सर्वांनी सजग राहून लसीकरण आणि जनजागृतीच्या बाबतीत पुढाकार घेतला, त्या पद्धतीने सर्वांनी यावेळीही पुढाकार घेणे अत्यावश्यक ठरत आहे. सोबतच लसीचा पुरवठा आणि उत्पादन याकडेदेखील लक्ष देणे आवश्यक आहे. खाजगी लस उत्पादकांना प्रोत्साहन देऊन पुरेसा साठा उत्पादित होणे आवश्यकच आहे. भारतीय कृषी संशोधन परिषद नवी दिल्ली (ICAR) यांनी नुकतेच या लंपी चर्मरोगावर भारतीय बनावटीची लस निर्माण केली आहे. ती लवकरच उपलब्ध होईल. त्यासाठी अशा संस्थांनी या बाबीकडे थोडे व्यावसायिक दृष्टिकोनातून पाहून लवकरात लवकर कारवाई केल्यास त्याचा निश्चित फायदा देशातील दुग्धव्यवसायास होईल. त्याचबरोबर राज्यातील पशुवैद्यकीय जैव पदार्थ निर्मिती संस्था या सर्व बाजूने शक्तिशाली कशा होतील या दृष्टीने राज्य सरकारने व केंद्र सरकारने पुढाकार घेतल्यास निश्चितच लस उत्पादन वाढवता येईल. त्याचा फायदा राज्यांना नजीकच्या काळात चांगला होईल व होणारा विलंब आणि नुकसान टाळता येईल यात शंका नाही.
सेवानिवृत्त सहाय्यक आयुक्त पशुसंवर्धन, सांगली

@डॉ. व्यंकटराव घोरपडे । 9325227033


lampi