चित्ता परत आला!

विवेक मराठी    23-Sep-2022
Total Views |

chita
 
नैसर्गिक सौंदर्याने आणि जीवविविधतेने नटलेल्या कुनो अभयारण्यात नामीबियातून आणलेले 8 चित्ते दाखल झाले आहेत. चित्ता पुन:स्थापनेचा हा प्रयोग वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने जेवढा आव्हानात्मक आहे, तेवढाच ऐतिहासिक म्हणावा लागेल. या रुबाबदार प्राण्याच्या आगमनाने पर्यावरणीय पर्यटनास या भागात मोठी चालना मिळून सभोवतालच्या भागाचा आर्थिक विकास होईल.
 
@हिरालाल रमेश चौधरी 
chita
 
दि. 17 सप्टेंबर 2022 रोजी आपल्या देशाचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदीजी यांच्या जन्मदिनाचे औचित्य साधून मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात आफ्रिकन चित्त्यांची भारतात पुन:स्थापना करण्यात आली. नामीबियातून आणलेल्या आठ चित्त्यांना जेव्हा पंतप्रधानांनी येथे सोडले, तेव्हा हा क्षण देशासाठी केवळ अभिमानाचाच नाही, तर वन्यजीव संरक्षण व संवर्धनाच्या दृष्टीने एक ऐतिहासिक दिवस होता.
 
 
70 वर्षांपूर्वी भारतातून नामशेष झालेल्या चित्त्यांचे भारतभूमीवर परत येणे हा निश्चितच आपल्यासाठी गौरवाचा, आनंदाचा आणि अभिमानाचा क्षण आहे. तसेच राष्ट्रीय वने आणि वन्यजीव संवर्धनाकरिता एक मैलाचा दगड म्हणून या घटनेकडे पाहावे लागेल.
 
भारताला वन्यजीव संरक्षणाचा मोठा इतिहास आहे. सर्वात यशस्वी वन्यजीव संरक्षण उपक्रमांपैकी एक ‘प्रोजेक्ट टायगर’ 1972 साली सुरू करण्यात आला होता. त्याने केवळ वाघांच्या संवर्धनासाठी नव्हे, तर संपूर्ण परिसंस्थेच्या संरक्षण आणि संवर्धनासाठी हातभार लावला आहे, ज्यात छोट्या किड्या-कीटकांपासून ते महाकाय वृक्षांपर्यंत आणि मधमाशीपासून वाघापर्यंत सर्वांचेच संवर्धन आणि संरक्षण झाले आहे. याचप्रमाणे भारतातून नामशेष झालेल्या चित्त्याचा पुन्हा परिचय आणि पुनर्वसन हा भारतीय वन्यजीव संवर्धनाच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण निर्णय असणार आहे.
 
 
एकेकाळी भारताच्या मोठ्या भूभागावर जंगली चित्त्यांचा वावर होता. परंतु स्वातंत्र्यपूर्व काळात त्यांचा अधिवास नष्ट झाला. तसेच ज्या काळवीटांची व हरणांची शिकार करून ते जगत असत, त्यांची संख्या कमी झाली. त्यामुळे चित्ते भारतातून नामशेष होण्याच्या मार्गावर आले. याशिवाय राजेशाही शिकारीमध्ये चित्त्यांचा वापर केला जात होता. अशा वेळी बंद अधिवासात त्यांचे प्रजनन झाले नाही. त्यामुळे चित्त्यांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर घटली. अखेरीस भारतातील शेवटचा जंगली चित्ता 1951 साली आंध्र प्रदेशात दिसला. त्यानंतर 1952 साली भारत सरकारने चित्ता भारतातून नामशेष झाल्याची अधिकृतरित्या घोषणा केली.
नैसर्गिक कारणांमुळे भारतातून नामशेष झालेला हा इतिहासातील एकमेव प्राणी आहे.
 
 
chita
 
 हेच ते 8 नवे पाहुणे!
 
 
वन्यजीव संवर्धनाच्या नमूद केलेल्या उद्दिष्टांशी चित्त्यांची पुन:स्थापना सुसंगत आहे की नाही यावरील वादविवाद, चित्ता नामशेष झाल्याची पुष्टी झाल्यानंतर लगेच सुरू झाला. 1955 साली आंध्र प्रदेशच्या राज्य वन्यजीव मंडळाने प्रायोगिक तत्त्वावर राज्यातील किमान दोन जिल्ह्यांमध्ये एशियाटिक चित्ता पुन्हा आणण्याची सूचना केली. 1965 साली एम. कृष्णन यांनी एका वृत्तपत्रामध्ये आपल्या लेखात चित्त्याच्या प्रस्थापनेबाबत सविस्तर लिहिले. 1984 साली दिव्या भानुसिंग यांनी पर्यावरण आणि वन मंत्रालयासाठी भारतातील चित्त्याच्या स्थितीवर एक शोधनिबंध सादर केला. नंतर ‘आययूसीएन’ (International Union for Conservation of Nature) कमिशनच्या ‘कॅट स्पेशालिटी ग्रूप’ला हा शोधनिबंध पाठवण्यात आला. 1970च्या दशकात भारतीय पर्यावरण विभागाने औपचारिकपणे इराण सरकारला चित्ता भारतात सादर करण्यासाठी विनंती करण्याचे पत्र लिहिले. वरवर पाहता त्याला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला. इराणच्या क्रांतीमध्ये इराणचा बादशहा पदच्युत झाल्यानंतर ही चर्चा थांबली आणि नंतर त्या संदर्भातील वाटाघाटी पुढे झाल्या नाहीत. त्याचबरोबर 2000च्या दशकात हैदराबादच्या ‘सेंटर फॉर सेल्युलर अँड मॉलेक्युलर बायोलॉजी’मधील (CCMBमधील) भारतीय शास्त्रज्ञांनी इराणमधून चित्त्याचे क्लोन करण्याची योजना प्रस्तावित केली. परंतु तीदेखील यशस्वी होऊ शकली नाही. नंतर ऑगस्ट 2009मध्ये तत्कालीन पर्यावरण मंत्री जयराम रमेश यांनी इराणशी चित्ता पुनर्वसनाबाबत चर्चा केली. परंतु इराण या कल्पनेला वचनबद्ध करण्यास नेहमीच संकोच करत आला होता. असे म्हटले जाते, की इराणला चित्त्याच्या बदल्यात आपला सिंह हवा होता. त्यामुळे इराणमधून चित्ता आणण्याची योजना अखेर 2010मध्ये वगळण्यात आली. तत्पूर्वी 1980च्या दशकात केनिया सरकारने चित्ते भारतात पाठवण्याची विचारणा केली होती. त्याच अनुषंगाने 2009मध्ये ‘डब्लूआयआय’च्या अहवालात आफ्रिकेतून चित्ता शोधण्याची शिफारस केली गेली होती. सप्टेंबर 2009मध्ये पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाने ‘डब्लूआयआय’शी राजस्थानच्या गजनेर येथे या विषयावर एक चर्चा करण्यासाठी बैठक आयोजित केली. तेव्हा चित्ता पुन:स्थापना योजनेत लक्षणीय प्रगती झाली. ‘वाइल्डलाइफ ट्रस्ट ऑफ इंडिया’ (WTI) या दिल्लीस्थित एका प्रख्यात एनजीओच्या उपस्थितीत ही बैठक आयोजित केली होती. चित्ता संवर्धन निधी, IUCN आणि इतर स्वयंसेवी संस्थांचे प्रतिनिधी, तसेच अनेक राज्यांचे उच्चपदस्थ वनअधिकारी यासाठी उपस्थित होते. या बैठकीदरम्यान निवडलेल्या चार राज्यांमध्ये सात संभाव्य पुन:परिचय स्थळांचा सविस्तर सर्वेक्षण अहवाल तयार करून त्याच्या शिफारशीस मान्यता देण्यात आली होती. या वेळी भारतातील राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगड या राज्यांचा प्रामुख्याने विचार करण्यात आला होता. याव्यतिरिक्त तामिळनाडू, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्र यांचाही विचार करण्यात आला होता.
 
 
या सर्वेक्षणाने भारतातील चित्त्यांच्या पुन:स्थापनेचा मार्ग तयार केला आणि तो भारतीय वन्यजीव संस्थेने अतिशय अभ्यासपूर्वक योजला. त्या अनुषंगाने तज्ज्ञांनी चित्ता लोकसंख्येला आधार देण्याची क्षमता असलेल्या तीन प्रदेशांची निवड केली, ज्यामध्ये मध्य प्रदेशातील नौरादेवी वन्यजीव अभयारण्य, कुनो राष्ट्रीय उद्यान आणि राजस्थानमधील जैसलमेर भागातील शाहगढ अभयारण्य यांचा समावेश होता. शेवटी सर्व बाबींचा विचार करता चित्ता पुन:स्थापनेसाठी मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानाची निवड अंतिम करण्यात आली. त्यानंतर जानेवारी 2022मध्ये पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी भारतात चित्ता पुन्हा आणण्यासाठीची कृती योजना सुरू केली.
 
 
23 September, 2022 | 16:31
 
चित्ता पुन:स्थापन प्रक्रियेला मा. सर्वोच्च न्यायालयाने 28 जानेवारी 2020च्या आदेशान्वये आफ्रिकन चित्ता भारतात आणण्याकरता परवानगी दिली होती. IUCNच्या मार्गदर्शक सूचनांप्रमाणे ही पूर्ण प्रक्रिया होत आहे. त्याचप्रमाणे ‘वाइल्डलाइफ इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया’ आणि ‘राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण’ ( NTCA) हेदेखील या पूर्ण प्रकल्पाची अतिशय बारकाईने अंमलबजावणी करणार आहेत. यातील तज्ज्ञ लोकांनी यासाठी मोठा वैज्ञानिक व तंत्रशुद्ध अभ्यास केला आहे.
 
 
चित्ता हे नाव मूळचे संस्कृत शब्द चित्रय (Painted) यावरून घेण्यात आले असून चित्ता हा Acinonyx jubatis या संवर्गातील आहे. पँथेरा या संवर्गातील नाही. रॉयल बंगाल टायगर म्हणजेच वाघ, भारतीय बिबट्या, हिमबिबट्या, क्लाउडेड बिबट्या हे सर्व पँथेरा (Panthera) संवर्गातील आहेत. या मोठ्या मांजरीच्या यादीत चित्ता सहाव्या क्रमांकावर आहे. चित्ता हा एक सुंदर, देखणा, रुबाबदार आणि चपळ प्राणी आहे.
 
 
chita
 
 या खास विमानातून चित्त्यांना
भारतात आणण्यात आले.
 
अन्नसाखळीतील अतिशय महत्त्वाचा असा हा घटक असल्यामुळे तसेच चित्त्याच्या पुन:स्थापनेमुळे गवताळी प्रदेशाचे, खुल्या झुडपी जंगलांचे व्यवस्थापन, त्यांचे संरक्षण व संवर्धन होण्यास मोठी मदत होणार आहे. चित्याची पुन:स्थापना करणे हे वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने धाडसी पाऊल म्हणावे लागेल आणि चित्ता संवर्धनातील हा जागतिक स्तरावरील महत्त्वाचा प्रयोग असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. या सर्व बाबींचा विचार करूनच याकरिता मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानाची निवड करण्यात आली आहे. माननीय सर्वोच्च न्यायालयाने एनटीसीला मार्गदर्शन करण्यासाठी तीन सदस्यीय समितीची स्थापना केली आणि समितीला दर चार महिन्यांनी प्रगतिवार अहवाल सादर करण्याचे सांगितले आहे. वन्यजीवांसाठी तांत्रिक उपाय पुरवणार्‍या स्ट्रोफेस तंत्रज्ञानाने कुनो नॅशनल पार्कमध्ये या चित्त्यांवर लक्ष ठेवणारी यंत्रणा लागू केली आहे. या चित्त्यांचे व्यवस्थापन ही अतिशय आव्हानात्मक आणि क्लिष्ट बाब असून याकरिता शासनाने मोठी आर्थिक तरतूद केलेली आहे. याव्यतिरिक्त चित्त्यांच्या देखरेखीकरिता आणि निरीक्षणाकरिता मोठ्या प्रमाणावर तांत्रिक आणि कुशल मानव संसाधनांची आवश्यकता लागणार आहे. काही वर्षांपूर्वी अशाच एका वाघाच्या पुन:स्थापन प्रक्रियेचा मी स्वत: भाग असल्यामुळे अशा प्रकारच्या प्रक्रियेत किती अडचणी येतात आणि हे खूप आव्हानात्मक असल्याचा माझा अनुभव आहे.
 
 
 
मध्य प्रदेश आणि राजस्थान राज्यांच्या सीमेवर वसलेले कुनो राष्ट्रीय उद्यान अरवली पर्वतरांगांच्या नयनरम्य टेकड्यांनी वेढलेले असून राष्ट्रीय उद्यानाच्या कुशीत वाहणारी कुनो नदी तिच्या सपाट आणि विस्तीर्ण काठावरच्या प्रदेशात डोलणारे गवताचे रान या नवीन पाहुण्यांचे निवासस्थान बनले आहे. नैसर्गिक सौंदर्याने आणि जीवविविधतेने नटलेल्या या सुंदर परिसराने या नवीन पाहुण्यांचे स्वागत केले.
 
 
 
 
कुनो राष्ट्रीय उद्यान 344.68 चौ. किलोमीटर अशा विस्तीर्ण भागात व्यापले असून येथील जंगल काठेवाडी गीर शुष्क पानझडी वनांच्या प्रकारात मोडते. जीवविविधतेने संपन्न अशा या प्रदेशात 175पेक्षा जास्त जातींचे पक्षी आहेत, त्याचप्रमाणे वन्यजीवांच्या आणि इतर प्राण्यांच्या शेकडो प्रजाती येथे आढळतात.
 
 
 
कुनो राष्ट्रीय उद्यानाच्या परिसरातील गावातील जनावरांच्या लसीकरणाचे काम पूर्ण झाले असून परिसरातील सर्व गावांमध्ये जनजागृती शिबिरांचे आयोजन करण्यात आले आहे. लगतच्या गावातील 457 लोकांना ‘चित्ता मित्र’ बनवण्यात आले आहे. चित्त्यांच्या अधिवासासाठी अनुकूल अशी परिस्थिती निर्माण करण्यात आली आहे. पाण्याच्या व्यवस्थेस मोठे बंदिस्त क्षेत्र (Enclosures) आणि इतर आवश्यक त्या सर्व उपाययोजना पूर्ण झाल्या असून वन्यजीवांची घनता वाढवण्यासाठी नरसिंहगड येथून चितळे आणून सोडण्यात आली आहेत. तज्ज्ञांच्या मते या परिसरात चित्त्यांना शिकारीकरिता तृणभक्षी प्राण्यांची घनता पुरेशी आहे. WTI आणि NTCA या सर्व बाबींवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.
 
 
 
सुरुवातीला या चित्त्यांना दोन ते तीन आठवडे स्वतंत्र बंदिस्त जागेत ठेवण्यात येईल. येथे त्यांच्या हालचालींवर तज्ज्ञांकडून बारीक लक्ष ठेवण्यात येईल आणि येथील वातावरणात ते समरस होतील याबाबत निरीक्षण नोंदवण्यात येईल. हे सर्व चित्ते ट्रॅकिंग कॉलरने सज्ज असतील आणि 24 तास त्यांचे निरीक्षण केले जाईल. या चित्त्यांचे लसीकरण करण्यात आले आहे. मांजर कुळातील प्राण्यांना त्यांचे क्षेत्र प्रस्थापित करण्याची सवय असल्याकारणाने त्यांना या क्षेत्राशी समरस होण्याकरिता काही काळ बंदिस्त परंतु आणखी मोठ्या क्षेत्रात सोडले जाईल.
 
 
येथील वन विभागाच्या पथकाने नामीबियातील चित्ता व्यवस्थापन तंत्राचे परिपूर्ण प्रशिक्षण घेतले आहे. तसेच WTI, NTCA, चित्त्यांचे तज्ज्ञ पशुवैद्यकीय अधिकारी, ट्रॅकिंग करणारे शास्त्रज्ञ असा बराच मोठा चमूदेखील येथील वन विभागाच्या पथकाला वेळोवेळी आवश्यक ते मार्गदर्शन करणार आहेत.
 
 
या नवीन आलेल्या पाहुण्यांना कुनो राष्ट्रीय उद्यानात आपला जम बसवणे तेवढे सोपे नसेल. येथे बिबट्यांशी, तरस, जंगली कुत्रे, अस्वल, लांडगे यांच्याशी त्यांचा सामना होणार आहे. या अनुषंगाने कुनो राष्ट्रीय उद्यानात आवश्यक त्या सर्व उपाययोजना पूर्ण करण्यात आल्या आहेत. आसपासच्या परिसरात जनजागृती मोठ्या प्रमाणावर करण्यात आलेली असल्यामुळे स्थानिकांचे सहकार्य लाभेल. त्यामुळे चित्ता पुन:स्थापनेचा हा प्रयोग वन्यजीव संवर्धनाच्या दृष्टीने जेवढा आव्हानात्मक आहे, तेवढाच ऐतिहासिक म्हणावा लागेल. या रुबाबदार प्राण्याच्या आगमनाने पर्यावरणीय पर्यटनास या भागात मोठी चालना मिळून सभोवतालच्या भागाचा आर्थिक विकास होईल. भारताच्या पंतप्रधानांच्या जन्मदिनानिमित्त चित्त्यांचे झालेले पुन:स्थापन हे या प्रकल्पाचे महत्त्व अधोरेखित करते, हे वेगळ्याने सांगण्याची आवश्यकता नाही. आपण या ऐतिहासिक आणि गौरवशाली अशा घटनेचे साक्षीदार ठरलो आहोत, हे मात्र नक्की.
 
 
(लेखक वनपरिक्षेत्र अधिकारी आहेत.)