विषद्रु तरीही अमृततुल्य!

निसर्गामध्ये अशा अनेक वनस्पती आहेत ज्या बाह्यतः विषारी वाटल्या तरी त्यांच्यावर योग्य संस्कार केल्यास त्या मानवी शरीरासाठी अमृतासमान कार्य करतात. ’कुचला’ ही त्यापैकीच एक प्रमुख वनस्पती आहे. आयुर्वेदात तिला ’उपविष’ (Sub-poison) वर्गात स्थान दिले आहे. अश्विनी नक्षत्राचा आराध्य वृक्ष असलेला कुचला, आधुनिक विज्ञान आणि प्राचीन आयुर्वेद या दोन्ही दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

 

 

कुचला हा एक मध्यम आकाराचा, सदाहरित वृक्ष असून तो साधारणपणे 15 ते 20 मीटर उंच वाढतो. याची पाने लंबवर्तुळाकार आणि चकचकीत असतात. या झाडाला येणारी फळे संत्र्यासारखी दिसतात. ती पिकल्यावर केशरी-लाल रंगाची होतात. या फळाच्या आत नाण्यासारख्या चपट्या, गोलाकार आणि कठीण बिया असतात. याच बियांना आपण औषधी भाषेत ’कुचला’ म्हणतो. या बिया अत्यंत कडू आणि विषारी असतात.

 

 

 

’कारस्कर’ या नावाने महाभारतात आणि इतर प्राचीन ग्रंथांत याचा उल्लेख आढळतो. प्राचीन काळी बाणांच्या टोकाला विष लावून विषारी बाण तयार करण्यासाठी कुचल्याच्या अर्काचा वापर केला जात असे, असा ऐतिहासिक संदर्भ काही ठिकाणी सापडतो.

आयुर्वेदाच्या ’रसशास्त्र’ या शाखेत महाविष आणि उपविष असे वर्गीकरण आहे. कुचल्याचा समावेश उपविषात केला आहे. म्हणजेच; हे थेट प्राणघातक विष नसले तरी; अशुद्ध स्वरूपात किंवा जास्त मात्रेत घेतल्यास ते मारक ठरू शकते. परंतु, ’शोधन’ (Purification) प्रक्रियेनंतर ते औषध बनते.

 

 

केवळ औषधीच नव्हे, तर पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही हा वृक्ष महत्त्वाचा आहे. हा वृक्ष पानझडीच्या काळातही हिरवागार राहत असल्याने वनांमधील आर्द्रता टिकवून ठेवण्यास मदत करतो.

 

कमी पाण्यातही तग धरून राहण्याची क्षमता या वृक्षात आहे. भारताच्या उष्ण आणि कोरड्या हवामानात (विशेषतः कोकण, दख्खनचे पठार आणि दक्षिण भारत) हा वृक्ष नैसर्गिकरित्या आढळतो.

 

आयुर्वेदानुसार कुचल्याचे गुणधर्म खालीलप्रमाणे आहेत:

 

* रस : तिक्त (कडू) आणि कटू (तिखट).

 

* गुण : लघु (पचायला हलका), तीक्ष्ण (शरीरात वेगाने भिनणारा) आणि रूक्ष (कोरडेपणा आणणारा).

 

* विपाक: कटू.

 

* वीर्य: उष्ण

 

* दोषघ्नता: हा कफ आणि वात दोषांचे शमन करणारा आहे. विशेषतः वाताच्या आजारांवर हे रामबाण औषध मानले जाते.

 

लक्षात घ्या; आयुर्वेदात कुचला कधीही अशुद्ध (कच्चा) स्वरूपात वापरला जात नाही. त्याला गोमूत्रात, दुधात किंवा तुपात विशिष्ट पद्धतीने उकळून/तळून ’शुद्ध’ केले जाते. शुद्ध कुचल्यालाच औषधात वापरतात.

 

शुद्ध कुचल्याचा वापर आयुर्वेदात अनेक गंभीर आजारांवर केला जातो:

 

* मज्जासंस्था (Nervous System):

 

कुचल्याचा सर्वात मोठा प्रभाव मज्जासंस्थेवर होतो. हे उत्तम ’नर्व्ह टॉनिक’ आहे. अर्धांगवायू (Paralysis), कंपवात

(Parkinson's), आणि चेतासंस्थेची कमजोरी यांमध्ये वैद्यांच्या सल्ल्याने याचा वापर होतो.

 

* वेदनानाशक (Analgesic):

 

आमवात, संधिवात, गृध्रसी (Sciatica) किंवा पाठीच्या कण्याशी संबंधित वेदनांमध्ये कुचल्यापासून बनवलेली औषधे अत्यंत गुणकारी ठरतात.

 

* पाचन संस्था:

 

हे अत्यंत कडू असल्याने भूक वाढवते आणि पचन सुधारते. जुनाट बद्धकोष्ठता आणि आतड्यांच्या हालचाली मंदावणे यावर हे उत्तेजक म्हणून कार्य करते.

 

* श्वसन विकार:

 

कफामुळे छाती भरून येणे किंवा जुनाट खोकला यात कफ बाहेर काढण्यासाठी याचा वापर होतो. फुफ्फुसांच्या विविध रोगांसाठी कुचल्यापासून बनवलेली आयुर्वेदीय औषधे उत्तम लाभ देतात.

 

* कुचल्याने स्नायूंची ताकद वाढत असल्याने लिंग ताठरता येण्यास समस्या किंवा लहान मुलांत रात्री झोपेत लघवी होण्यासारख्या त्रासांतही तो उपयुक्त ठरतो.

 

संशोधने काय सांगतात?

 

आधुनिक विज्ञानाने कुचल्याचा सखोल अभ्यास केला असून त्यातून अनेक महत्त्वाचे घटक समोर आले आहेत:

 

कुचल्याच्या बियांमध्ये प्रामुख्याने स्ट्रिकनीन (Strychnine) आणि ब्रूसिन (Brucine) हे दोन रासायनिक घटक

 

(Alkaloids) असतात. या alkaloids चा विविध प्रकारे औषधी उपयोग होतो.

 

* सेंट्रल नर्व्हस सिस्टम स्टिम्युलंट: संशोधनात असे सिद्ध झाले आहे की, ’स्ट्रिकनीन’ हे मेंदू आणि पाठीचा कणा यांना उत्तेजित करते. हे स्पाइनल रिफ्लेक्सेस वाढवते, ज्यामुळे स्नायूंची ताकद आणि संवेदना सुधारतात.

 

* अँटी-इन्फ्लेमेटरी (Anti-inflammatory): संशोधनानुसार, शुद्ध केलेल्या कुचल्यामध्ये सूज कमी करण्याचे गुणधर्म असतात. यामुळेच संधिवातात याचा वापर शास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरतो.

 

 

* वेदनाशामक क्रिया: ब्रूसिन हा घटक नैसर्गिक वेदनाशामक म्हणून कार्य करतो. आधुनिक प्रयोगांमध्ये याचा स्थानिक भूल (Local anesthetic) म्हणून वापर करण्याच्या शक्यतांवरही संशोधन सुरू आहे.

 

 

* अँटी-ऑक्सिडंट : काही अभ्यासांनुसार, कुचल्याच्या पानांमध्ये आणि बियांमध्ये अँटी-ऑक्सिडंट गुणधर्म असतात, जे पेशींचे रक्षण करतात.

 

 

कुचला ही एक दुधारी तलवार आहे. योग्य मात्रा आणि योग्य शुद्धीकरण केल्यास ते अमृत आहे, पण चुकीच्या पद्धतीने वापरल्यास ते भयंकर विष आहे.

 

 

कुचल्याच्या अतिसेवनाने स्नायूंमध्ये तीव्र आकुंचन (Convulsions) निर्माण होते, शरीर धनुष्यासारखे वाकते (Tetany) आणि श्वासोच्छवास थांबून मृत्यू होऊ शकतो. त्यामुळे, कोणत्याही परिस्थितीत कुचला किंवा त्यापासून बनलेली औषधे डॉक्टरांच्या किंवा तज्ज्ञ वैद्यांच्या सल्ल्याशिवाय स्वतःहून घेऊ नयेत.

 

अश्विनी नक्षत्राचा हा वृक्ष आपल्याला हेच शिकवतो की, निसर्गातील सर्वात कडू आणि विषारी गोष्टीतही जीवन देण्याची क्षमता असते; फक्त ती वापरण्याची दृष्टी आणि ज्ञान हवे. अश्विनी हे देवांचे वैद्य असलेल्या अश्विनीकुमारांचे नक्षत्र आहे. विषद्रु म्हणजे विषारी वृक्ष असंच नाव असलेल्या या कुचल्याचा सुयोग्य वापर अमृततुल्य ठरतो. अश्विनी नक्षत्रावर जन्माला येणार्‍या व्यक्तींनी कुचल्याच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करायला हवेत!

लेखक आयुर्वेद वाचस्पति आहेत.