दोन रमेश - संघाने लिहिलेली दोन पुस्तके

संघ म्हणजे नेमकं काय करतो? हा प्रश्न मला अनेकदा विचारला जातो. काहींच्या चेहर्‍यावर कुतूहल असतं, काहींच्या आवाजात शंका असते, तर काहींच्या मनात आधीच उत्तर तयार असतं. मी मात्र अशा वेळी कोणतंही तत्त्वज्ञान सांगत नाही. कारण संघ हा मला पुस्तकातून कळलेला नाही, तर माणसांच्या आयुष्यातून समजलेला आहे. आज सांगतो तो असाच एक अनुभव...अगदी काल परवा घडलेला डहाणू येथे एका उत्सवानिमित्त माझे व्याख्यान आयोजित करण्यात आले होते. योगायोगाने त्या दिवशी माझ्यासोबत माझी पत्नी, दोन मुली आणि माझी बहीणही होती. आम्ही कार्यक्रमस्थळी पोहोचलो, तेव्हा कार्यक्रमाला अजून बराच अवधी होता. पण तिथे एक माणूस मात्र सतत धावत होता. कधी ध्वज उभारत होता...कधी शिवरायांच्या प्रतिमेला हार चढवत होता...कधी माईक तपासत होता...कधी खुर्च्या सरळ रांगेत लावत होता... कधी एखाद्या कार्यकर्त्याला फोन करून विचारत होता,‘अरे, कुठे पोहोचलास?’ तर दुसर्‍या मिनिटाला माझ्याकडे येऊन,‘सर, चहा घेणार ना?’ आणि चहा घेईपर्यंत दुसर्‍याचा फोन..“हो... लोकेशन पाठवलं आहे... येताना फुलं आणायला विसरू नका.” मी त्याला बराच वेळ न्याहाळत होतो. शेवटी गंमतीने विचारलं,“तुम्ही आयोजक आहात की संपूर्ण समितीने आज सुट्टी घेतली आहे?” तो खळखळून हसला. “समिती आहे सर... पण कार्यक्रमाच्या दिवशी प्रत्येकाला वाटतं दुसरा कुणीतरी काम करेल. म्हणून शेवटी स्वयंसेवकच स्वयंसेवकाच्या मदतीला येतो.“ त्याच्या त्या वाक्यावर आम्ही दोघेही हसलो; पण त्यात एक वास्तव दडलं होतं.

कार्यक्रम सुरू व्हायला वेळ होता. त्याने एका कोपर्‍यात जाऊन पत्नीला फोन लावला. “आज एक पाहुणे जेवायला येतील.” बहुतेक तिकडून प्रश्न आला असावा, “एकच?” कारण तो म्हणाला, “हो... कदाचित दोनही असतील.” क्षणाचाही विलंब न करता उत्तर आलं, “ठीक आहे.” आजकाल घरात दोन पाहुणे येणार म्हटलं की आधी घरात बजेटची बैठक बसते. पण इथे फक्त एक शब्द होता... ठीक आहे. तो शब्द साधा होता; पण त्यामागे संस्कारांची मोठी परंपरा उभी होती. कार्यक्रम सुरू झाला. ठरलेले विषय पुढे सरकत गेले. सभागृहात टाळ्या वाजत होत्या; पण माझं लक्ष अधूनमधून त्या स्वयंसेवकाकडे जात होतं. तो स्वतः एका जागी बसून भाषण ऐकत नव्हता. कधी पाण्याच्या बाटल्या देत होता... कधी एखाद्या ज्येष्ठ नागरिकाला खुर्ची आणून देत होता... कधी मुलांना शांत बसायला सांगत होता... त्याला भाषण ऐकायला वेळच नव्हता. त्याचं भाषण त्याच्या कृतीत सुरू होतं. कार्यक्रम संपला. लोक भेटायला आले. फोटो झाले. गप्पा झाल्या. आणि मग तो स्वयंसेवक माझ्याजवळ आला. “सर, चला... आता घरी जाऊ.” मी सहज उठलो. तेवढ्यात त्याची नजर माझ्या मागे गेली. माझी पत्नी... दोन मुली... आणि बहीण... त्याच्या चेहर्‍यावरचे भाव पाहण्यासारखे होते. क्षणभर त्याने माझ्याकडे पाहिलं. मग स्वतःशीच हसला. मीही मुद्दाम विचारलं,“काय झालं?“ तो म्हणाला,“काही नाही सर... फक्त माझ्या घरच्या पोळ्यांनी अचानक लोकसंख्या मोजायला सुरुवात केली असेल.” त्यावर आम्ही दोघेही हसलो. पण त्या हसण्यात त्याची चिंता लपलेली होती. मी त्याची अवस्था ओळखली. शेकडो व्याख्यानांच्या प्रवासात असे प्रसंग मला नवे नव्हते. मी म्हणालो, “आमच्या जेवणाची व्यवस्था दुसरीकडे आहे. तुम्ही काळजी करू नका.” प्रत्यक्षात मात्र व्यवस्था कुठेच नव्हती. आजचा उपवास समजायचा किंवा घरी जाऊन उशिरा काहीतरी करायचं, एवढाच विचार होता. त्याने लगेच पत्नीला फोन लावला,“अगं... ते पाच जण आहेत... पण त्यांची व्यवस्था दुसरीकडे झाली आहे.” फोनवरून काय उत्तर आलं माहीत नाही; पण त्याचा चेहरा मात्र क्षणाक्षणाला बदलत होता. शेवटी तो माझ्याकडे वळला.“सर... तुम्हाला यावंच लागेल. घरून आदेश आलाय... सर, आता माझं काही चालणार नाही. संघाच्या स्वयंसेवकापेक्षा घरात माझ्या पत्नीचा आदेश जास्त कडक असतो.” यावेळी आम्ही सगळेच हसलो. घरी पोहोचलो. साधंसं घर. दारात तुळस. भिंतीवर भगवा ध्वज आणि शिवरायांचा फोटो. वहिनींनी हसतमुखाने स्वागत केलं. मी संकोचून म्हणालो,“वहिनी, एवढा त्रास कशाला घेतलात?“ त्या क्षणाचं त्यांचं उत्तर आजही कानात घुमतं. त्या म्हणाल्या, “त्रास? अहो, संघाचा स्वयंसेवक होणं म्हणजे राष्ट्राचा त्रास आपल्या घरी आणणं. आणि स्वयंसेवकाची पत्नी होणं हे काही सोपं व्रत नसतं. एकदा ते स्वीकारलं की आनंदाने निभवायचं असतं. तुम्ही तर फक्त पाच जण आलात. महिन्यातून दोन-चार वेळा असे पाहुणे येतातच. कधी दोन असतात, कधी दहा. आम्ही माणसं मोजत नाही; देवाने दिलेला घास वाटतो.” माझ्याकडे त्यावर उत्तरच नव्हतं. थोड्याच वेळात सुग्रास जेवण ताटांमधून समोर आलं. मी विचारलं, “वहिनी, तुम्ही जेवलात ना?“ त्या अगदी सहज म्हणाल्या, “हो... यांचं जेवण सहा वाजताच होतं. त्यांना मधुमेह आहे. बाकी सगळ्यांचं झालंय. तुम्ही निर्धास्तपणे जेवा.” त्यांच्या बोलण्यात इतका सहजपणा होता की आम्हीही निर्धास्त झालो. आम्ही मनसोक्त जेवलो. गप्पा झाल्या. मुलींनी घरभर धुमाकूळ घातला. स्वयंसेवक हसत म्हणाला, “सर, आता पुढच्या वेळी आधी लोकसंख्या व्हॉट्सअ‍ॅपवर पाठवा.“ मीही हसत म्हणालो, “पुढच्या वेळी आधी पोळ्यांची संख्या विचारा.“ घरात पुन्हा एकदा हशा पिकला. जेवण झालं. निरोपाची वेळ आली. तो मला गाडीपर्यंत सोडायला आला. मी सहज म्हणालो,“वहिनींचं खरंच कौतुक वाटलं.” तृप्त मनाने गाडीत बसलो. त्या क्षणी माझ्या डोळ्यांसमोर ते भरलेलं ताट नव्हतं... त्या ताटामागचं मन उभं होतं. त्या रात्री मला संघाची शाखा दिसली नाही... पण शाखेचे संस्कार दिसले. त्या रात्री मला मोठी इमारत दिसली नाही... पण मोठं मन दिसलं. त्या रात्री मला राष्ट्रप्रेम भाषणात ऐकायला मिळालं नाही... ते एका साध्या घरात जगताना पाहायला मिळालं. मला पूजनीय संघचालकांचे शब्द आठवले संघामध्ये स्वयंसेवक दिसो अगर न दिसो मात्र स्वयंसेवकांमध्ये संघ दिसायला हवा आणि तो संघ आज त्या घरामध्ये, त्या व्यक्तीमध्ये आणि त्या ताईमध्ये दिसून आला. आज कोणी विचारलं, ”संघ म्हणजे काय?” तर मी कोणतंही पुस्तक पुढे करत नाही... मी त्या स्वयंसेवकाचं घर आठवतो. कारण... राष्ट्रप्रेम घोषणा देऊन सिद्ध होत नाही. ते पाहुण्याच्या ताटात वाढलेल्या शेवटच्या पोळीत दिसतं आणि स्वतः उपाशी राहूनही आम्ही जेवलो आहोत असं हसत सांगणार्‍या स्वयंसेवकाच्या पत्नीच्या चेहर्‍यावर दिसतं. त्या रात्री... एका साध्या घरात मला राष्ट्रप्रेम भेटलं होतं.

 

लेखक कृष्णा मुरमे हे जव्हारचे शिवव्याख्याते, इतिहास संशोधक आणि सामाजिक कार्यकर्ते आहेत.