Asiatic Society एशियाटिक सोसायटी - तिसर्‍या शतकाचा वैचारिक आरंभ

@ प्रा. डॉ. संजय देशमुख

(नवनिर्वाचित उपाध्यक्ष एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई)

 

 

 

 

 

काही संस्था काळापेक्षा मोठ्या असतात. एखाद्या राष्ट्राची खरी ओळख त्याच्या सीमांनी, अर्थव्यवस्थेने किंवा राजकीय व्यवस्थेने निश्चित होत नाही; ती त्याच्या स्मृतीने, ज्ञानपरंपरेने आणि ती परंपरा जतन करणार्‍या संस्थांनी निश्चित होत असते. काळाच्या प्रवाहात साम्राज्ये उभी राहतात, सत्ताकेंद्रे बदलतात, विचारप्रवाह विकसित होतात आणि समाजाचे स्वरूपही बदलते; परंतु काही संस्था या सर्व बदलांच्या पलीकडे उभ्या राहतात. त्या एखाद्या पिढीच्या नव्हे, तर अनेक पिढ्यांच्या वैचारिक सातत्याच्या साक्षीदार असतात. त्या इतिहास जतन करतातच; पण त्याहून अधिक त्या भविष्याचा बौद्धिक पाया घालतात.

 

 

जगातील ऑक्सफर्ड, केंब्रिज, बोडलियन, लायब्ररी ऑफ काँग्रेस, ब्रिटिश लायब्ररी, बिब्लिओथेक नॅशनल, व्हॅटिकन लायब्ररी किंवा स्मिथसोनियन यांचे महत्त्व त्यांच्या वास्तुशिल्पात नाही; तर मानवजातीच्या ज्ञानप्रवासाशी त्यांनी जोडलेल्या अखंड नात्यात आहे. अशा संस्था राष्ट्रांच्या सामूहिक स्मृती बनतात. त्या भूतकाळाचे अभिलेख जपतात; वर्तमानाला संदर्भ देतात; आणि भविष्याला दिशा दाखवतात.

 

 

मुंबईतील एशियाटिक सोसायटी ही भारताच्या अशाच थोर ज्ञानसंस्थांपैकी एक आहे. दोन शतकांहून अधिक काळ तिने भारतीय इतिहास, भाषा, साहित्य, पुरातत्त्व, भूगोल, तत्त्वज्ञान, धर्म, संस्कृती आणि सामाजिक परिवर्तन यांच्या अभ्यासासाठी एक अद्वितीय बौद्धिक अधिष्ठान निर्माण केले आहे. तिच्या संग्रहातील प्रत्येक दुर्मीळ ग्रंथ, प्रत्येक हस्तलिखित, प्रत्येक नकाशा आणि प्रत्येक अभिलेख हा केवळ ऐतिहासिक दस्तऐवज नाही; तो भारतीय सभ्यतेच्या स्मृतीचा एक जिवंत तुकडा आहे.

 

परंतु स्मृती जतन करणे आणि स्मृतीला अर्थ देणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पहिली जबाबदारी अभिलेखागाराची असते; दुसरी एका महान ज्ञानसंस्थेची.

 

 

एशियाटिकचा इतिहास वाचताना आपण एका संस्थेचा इतिहास वाचत नाही; आपण भारताच्या आधुनिक बौद्धिक इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण अध्याय वाचत असतो. या संस्थेच्या दालनांतून असंख्य संशोधक घडले, संशोधनपरंपरा विकसित झाल्या, अनेक ग्रंथ जन्माला आले आणि भारतीय ज्ञानसंपदेच्या अभ्यासाला नवे आयाम प्राप्त झाले. ज्ञानाची सार्वजनिक प्रतिष्ठा ही राष्ट्राच्या सांस्कृतिक सामर्थ्याचा अविभाज्य भाग असते, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे एशियाटिक.

 

आजच्या काळात ही भूमिका अधिक व्यापक झाली आहे. माहितीच्या विस्फोटाच्या युगात ज्ञान आणि माहिती यांतील फरक समजावून सांगणार्‍या संस्था अधिक आवश्यक ठरतात. माहिती क्षणभंगुर असते; ज्ञान चिरंतन असते. माहिती उपलब्ध करून देणारी साधने अनेक असू शकतात; परंतु ज्ञानाला संदर्भ, शिस्त, चिकित्सकता आणि नैतिकता देणार्‍या संस्था फार थोड्या असतात.

 

 

 एशियाटिक सोसायटीची नवनिर्वाचित कार्यकारिणी

 

 

 

एशियाटिकचे महत्त्व याच ठिकाणी अधोरेखित होते. ती केवळ संशोधकांची संस्था राहू नये; ती समाजाच्या वैचारिक जीवनातील एक सार्वजनिक अधिष्ठान बनली पाहिजे. ग्रंथालय, अभिलेखागार, संग्रहालय, संशोधन, सार्वजनिक संवाद आणि ज्ञानप्रसार या सर्वांचा समन्वय साधणारे एक बौद्धिक विश्व म्हणून तिचा पुनराविष्कार होणे ही काळाची गरज आहे.

 

 

आज जगभरातील अग्रगण्य ज्ञानसंस्था स्वतःला केवळ संग्रहकेंद्रे मानत नाहीत; त्या कल्पनांच्या परिसंस्था निर्माण करतात. एशियाटिकनेही आपल्या तिसर्‍या शतकात अशीच भूमिका स्वीकारली, तर ती भारताच्या बौद्धिक पुनर्जागरणात निर्णायक योगदान देऊ शकेल.

 

 

कोणतीही ऐतिहासिक संस्था तिच्या स्थापकांच्या कर्तृत्वावर अनंतकाळ जगत नाही. प्रत्येक पिढीला त्या संस्थेचा अर्थ नव्याने शोधावा लागतो आणि त्या अर्थाला आपल्या काळाशी सुसंगत बनवावे लागते. म्हणूनच संस्था जिवंत राहतात त्या त्यांच्या इतिहासामुळे नव्हे, तर त्यांच्या आत्मपुनर्रचनेच्या क्षमतेमुळे.

 

 

काळ बदलतो तसा समाजाच्या अपेक्षाही बदलतात. आजचा विद्यार्थी कालच्या विद्यार्थ्यापेक्षा वेगळ्या प्रकारे शिकतो; संशोधक नवीन साधनांचा वापर करतो; नागरिक ज्ञानसंस्थांकडून अधिक खुली, अधिक उत्तरदायी आणि अधिक सहभागी भूमिका अपेक्षित ठेवतो. अशा परिस्थितीत एशियाटिकसमोर एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो-’तिने आपल्या गौरवशाली परंपरेचे संरक्षण करीत असतानाच नव्या युगाचे नेतृत्व कसे स्वीकारावे?’

 

 

याचे उत्तर केवळ प्रशासकीय बदलांत नाही; ते वैचारिक पुनर्रचनेत आहे. संस्था बदलते ती नियमांमुळे नव्हे, तर तिच्या ध्येयदृष्टीमुळे. प्रत्येक पिढीने एशियाटिककडे वारशाच्या संरक्षकाप्रमाणेच भविष्याच्या शिल्पकाराप्रमाणे पाहिले, तरच तिचे तिसरे शतक खर्‍या अर्थाने अर्थपूर्ण ठरेल.

 

 

 

याच संदर्भात व्हिजन 2030 या संकल्पनेकडे पाहिले पाहिजे. हा दस्तावेज केवळ पुढील काही वर्षांचा कृतीआराखडा नाही; तो एका ज्ञानसंस्थेच्या आत्मसंवादाचा परिणाम आहे. त्यात प्रशासनापेक्षा अधिष्ठान, प्रकल्पांपेक्षा तत्त्वज्ञान आणि उपक्रमांपेक्षा दिशा अधिक महत्त्वाची आहे.

 

 

या दृष्टीत वारसा आणि नवोन्मेष यांचा संघर्ष नाही; त्यांचा संवाद आहे. संवर्धन आणि संशोधन यांच्यात विरोध नाही; परस्परपूरकता आहे. तंत्रज्ञान आणि मानवी विद्वत्ता यांच्यात स्पर्धा नाही; सहकार्य आहे. सार्वजनिक सहभाग आणि शैक्षणिक उत्कृष्टता यांच्यात तडजोड नाही; समन्वय आहे.

 

 

 

याच कारणामुळे हा दस्तावेज एखाद्या संस्थेचा विकास आराखडा म्हणून मर्यादित राहत नाही. तो एक मूलभूत प्रश्न विचारतो- ज्ञानसंस्था तिसर्‍या शतकात प्रवेश करताना स्वतःला नव्याने कशा प्रकारे परिभाषित करतात? हा प्रश्न केवळ एशियाटिकचा नाही; तो भारतातील आणि जगातील प्रत्येक ऐतिहासिक ज्ञानसंस्थेचा आहे.

 

 

 

महान ज्ञानसंस्था केवळ ज्ञान साठवत नाहीत; त्या समाजाला विचार करण्याची क्षमता देतात. त्यांची भूमिका ग्रंथसंग्रहाच्या रक्षणापुरती मर्यादित नसते. त्या जिज्ञासा निर्माण करतात, चिकित्सक दृष्टी घडवितात, परंपरेला नव्या संदर्भात समजावून सांगतात आणि ज्ञानाला सार्वजनिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनवितात. म्हणूनच एखाद्या ग्रंथालयाचे यश त्यातील पुस्तकांच्या संख्येने मोजले जात नाही; त्या पुस्तकांनी समाजात निर्माण केलेल्या विचारप्रवाहांनी मोजले जाते.

 

 

येथे एक स्वाभाविक प्रश्न उपस्थित होतो. एशियाटिकसारख्या दोनशे वर्षांची परंपरा लाभलेल्या संस्थेने भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक, बौद्धिक आणि सार्वजनिक जीवनावर नेमका कोणता प्रभाव घडविला? या प्रश्नाचे उत्तर केवळ तिच्या दालनांमध्ये, ग्रंथसंग्रहात किंवा हस्तलिखितांमध्ये सापडणार नाही. ते तिच्या सहवासातून घडलेल्या संशोधनपरंपरेत, इतिहासविवेकाच्या जतनात, सार्वजनिक चर्चेच्या गुणवत्तेत आणि ज्ञानाबद्दल समाजात निर्माण झालेल्या आदरभावात शोधावे लागेल. महान ज्ञानसंस्थांचा प्रभाव अनेकदा घोषणांमध्ये दिसत नाही; तो समाजाच्या विचारपद्धतीत आणि बौद्धिक संस्कृतीत शांतपणे साचत जातो.

 

 

आज डिजिटल युगाने ज्ञानाचे स्वरूप बदलले आहे. माहिती क्षणार्धात उपलब्ध होते; परंतु सत्य, संदर्भ आणि विवेक यांची उभारणी अद्यापही ज्ञानसंस्थांच्याच माध्यमातून घडते. म्हणूनच एशियाटिकने आपल्या तिसर्‍या शतकात संशोधकांपुरती मर्यादा ओलांडून विद्यार्थी, शिक्षक, नागरिक, उद्योगविश्व, धोरणकर्ते, सांस्कृतिक संस्था आणि नव्या पिढीतील अभ्यासक यांना आपल्या वैचारिक प्रवासात सहभागी करून घेतले पाहिजे. सार्वजनिक व्याख्यानमाला, डिजिटल प्रदर्शने, बहुभाषिक ज्ञानसामग्री, मुक्त प्रवेशाधारित संदर्भस्रोत, संशोधन फेलोशिप, नागरिक-अभ्यास (Citizen Scholarship) आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित ज्ञानशोध यांमधून एशियाटिक समाजाच्या दैनंदिन बौद्धिक जीवनाचा भाग बनू शकते.

 

 

ज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचले नाही, तर ते संग्रह राहते; समाजाशी जोडले, तर ते संस्कृती बनते. याच कारणामुळे एशियाटिक सोसायटीच्या नव-निवडून आलेल्या कार्यकारिणीसमोर उभी असलेली जबाबदारी ही केवळ प्रशासकीय नाही; ती मूलतः वैचारिक आहे. संस्थेच्या दोनशे वर्षांच्या परंपरेचा सन्मान राखत तिच्या तिसर्‍या शतकाचा सार्वजनिक अर्थ नव्याने स्पष्ट करण्याचे हे उत्तरदायित्व आहे. पुढील विचार त्या नव्या संस्थात्मक प्रवासाची दिशा म्हणून मांडले आहेत; कोणत्याही व्यक्तीच्या कार्यक्रमपत्रिकेप्रमाणे नव्हे.

 

 

 

इतिहासातील महान संस्थांचे वैशिष्ट्य त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वांत नसते; ते त्यांच्या संस्थात्मक संस्कृतीत असते. व्यक्ती येतात, कार्य करतात आणि निघून जातात; परंतु संस्थेची मूल्यव्यवस्था, कार्यसंस्कृती आणि ध्येयदृष्टी टिकून राहिली, तर संस्था काळाच्या प्रत्येक वळणावर स्वतःचे पुनरुज्जीवन करू शकते.

 

 

ज्ञानसंस्थांना सर्वाधिक आवश्यक असते ती ध्येयैक्यता. मतभेद असणे स्वाभाविक आहे; विचारवैविध्य हीच ज्ञानाची पूर्वअट आहे. परंतु संस्थेच्या मूलभूत ध्येयाविषयी समान निष्ठा, सार्वजनिक विश्वासाविषयी समान बांधिलकी आणि ज्ञानसेवेविषयी समान आदर निर्माण झाला, की संस्था तिच्या मर्यादांच्या पलीकडे झेप घेते. इतिहासातील अनेक विद्यापीठे, अकादम्या, ग्रंथालये आणि विद्वत् संघांनी हेच सिद्ध केले आहे की, वैयक्तिक प्रतिभेपेक्षा सामूहिक कार्यसंस्कृती अधिक टिकाऊ परिवर्तन घडविते.

 

 

एशियाटिकच्या तिसर्‍या शतकातील सर्वांत मोठे आव्हान हेच आहे. संस्थेला व्यक्तिकेंद्रिततेपासून मूल्यकेंद्रिततेकडे, प्रक्रियाकेंद्रिततेपासून परिणामकेंद्रिततेकडे आणि परंपरेच्या गौरवापासून भविष्याच्या जबाबदारीकडे नेणारी कार्यसंस्कृती घडविणे. सुशासन, पारदर्शकता, व्यावसायिक व्यवस्थापन, आर्थिक शाश्वतता, संशोधनातील उत्कृष्टता आणि सार्वजनिक उत्तरदायित्व या सर्व गोष्टी वेगळ्या कार्यक्रमांच्या स्वरूपात नव्हे, तर एका अखंड संस्थात्मक संस्कृतीच्या रूपाने विकसित झाल्या पाहिजेत. कारण संस्था टिकतात त्या नियमांवर नव्हे; विश्वासावर.

 

 

 

आज एक मूलभूत प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. एशियाटिकने पुढील पन्नास वर्षांत कोणती भूमिका स्वीकारावी?

ती केवळ एक प्रतिष्ठित ग्रंथालय राहणार आहे का? की ती भारताच्या सार्वजनिक बौद्धिक जीवनाचे अग्रस्थान बनणार आहे?

माझ्या मते, तिसर्‍या शतकातील एशियाटिकने स्वतःला नव्याने परिभाषित केले पाहिजे. ती भारतातील सर्वांत विश्वासार्ह सार्वजनिक ज्ञानसंस्था व्हावी. भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि आधुनिक विज्ञान, तंत्रज्ञान, समाजशास्त्र, पर्यावरण, अर्थशास्त्र आणि सार्वजनिक धोरण यांच्यात सतत संवाद घडवून आणणारे राष्ट्रीय व्यासपीठ व्हावे. ग्रंथालय, अभिलेखागार, संग्रहालय आणि संशोधनसंस्था यांचा सर्जनशील संगम घडविणारे आशियातील अद्वितीय ज्ञानकेंद्र म्हणून ती विकसित व्हावी.

 

 

तिच्या दालनांत संशोधकांसोबत विद्यार्थीही असावेत; इतिहासकारांसोबत वैज्ञानिकही असावेत; भाषातज्ज्ञांसोबत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे अभ्यासकही असावेत; आणि विद्वानांसोबत जिज्ञासू नागरिकही असावेत. एशियाटिक ही केवळ अभ्यासाची जागा नसून विचारांच्या मुक्त देवाणघेवाणीची, बौद्धिक प्रामाणिकतेची आणि सार्वजनिक विवेकाची शाळा बनली, तर तिचे तिसरे शतक खर्‍या अर्थाने अर्थपूर्ण ठरेल.

 

 

एशियाटिकचे भविष्य केवळ मुंबईच्या सीमांत मोजता येणार नाही. आज जगभरातील ऐतिहासिक ग्रंथालये, संग्रहालये, अभिलेखागारे आणि विद्वत्संस्था समान प्रश्नांना सामोरी जात आहेत. वारसा कसा जपायचा, नव्या पिढीला कसे जोडायचे, डिजिटल तंत्रज्ञानाचा नैतिक वापर कसा करायचा, आणि ज्ञानाला समाजाच्या केंद्रस्थानी पुन्हा कसे आणायचे?

 

 

जर एशियाटिकने या प्रश्नांना विचारपूर्वक आणि कृतीशील उत्तर दिले, तर तिचा अनुभव भारतापुरता मर्यादित राहणार नाही. ती जगातील इतर ऐतिहासिक ज्ञानसंस्थांसाठीही प्रेरणेचा स्रोत ठरू शकते. तिचे तिसरे शतक हे एका संस्थेचे पुनरुज्जीवन न राहता, ज्ञानसंस्थांच्या जागतिक पुनर्विचारातील भारतीय योगदान ठरू शकते. हीच त्या दूरदर्शी दृष्टीकोनाची व्यापकता आहे.

 

 

 

प्रत्येक पिढीला इतिहासाकडून दोन गोष्टी मिळतात- एक वारसा आणि एक जबाबदारी. वारसा स्वीकारणे सोपे असते; जबाबदारी पार पाडणे कठीण असते. कारण वारसा जपण्यासाठी स्मृती पुरेशी असते; पण जबाबदारी पार पाडण्यासाठी कल्पनाशक्ती, धैर्य आणि दूरदृष्टी आवश्यक असते.

 

परंतु कोणत्याही ऐतिहासिक ज्ञानसंस्थेचे खरे यश तिने जपलेल्या संग्रहांच्या वैभवानेच मोजले जात नाही; तर तिच्या सहवासातून समाजाच्या सार्वजनिक विवेकात, इतिहासदृष्टीत आणि बौद्धिक संस्कृतीत कोणती भर पडली, या प्रश्नाच्या उत्तराने ते ठरते. एखाद्या ज्ञानसंस्थेचे दीर्घायुष्य हे तिच्या इतिहासाचे द्योतक असते; परंतु तिचा समाजावरील प्रभावच तिच्या इतिहासाचे औचित्य सिद्ध करीत असतो.

 

 

एशियाटिक सोसायटीसमोर आज अशीच एक ऐतिहासिक संधी उभी आहे. तिने आपल्या परंपरेचे संरक्षण केले पाहिजे; परंतु त्याहून अधिक त्या परंपरेला भविष्य दिले पाहिजे. तिने ग्रंथ जपले पाहिजेत; परंतु त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे विचारांची नवी पिढी घडवली पाहिजे. तिने संशोधनाला चालना दिली पाहिजे; पण त्याहून अधिक समाजात प्रश्न विचारण्याची संस्कृती निर्माण केली पाहिजे. तिने तंत्रज्ञान स्वीकारले पाहिजे; परंतु मानवी विद्वत्तेचा केंद्रबिंदू कधीही विसरता कामा नये.

 

 

महान संस्था त्यांच्या भिंतींमुळे मोठ्या होत नाहीत; त्या त्यांच्या विचारांमुळे मोठ्या होतात. आणि विचार तेव्हाच चिरंतन होतात, जेव्हा प्रत्येक पिढी त्यांना नव्या काळाशी जोडण्याचे धैर्य दाखवते.

 

 

कदाचित भविष्यात, एखादा तरुण संशोधक एशियाटिकच्या शांत दालनात बसून तिच्या तिसर्‍या शतकाच्या आरंभी लिहिलेल्या या विचारांकडे पाहील आणि स्वतःला एकच प्रश्न विचारेल- या पिढीने आपल्या पूर्वसुरींकडून मिळालेला वारसा अधिक समृद्ध करून पुढे दिला का?

 

 

जर त्या प्रश्नाचे उत्तर होय असेल, तर एशियाटिकचे तिसरे शतक यशस्वी ठरेल. कारण त्या वेळी ती केवळ एका ऐतिहासिक संस्थेचे नाव राहणार नाही; ती भारताच्या जिवंत बौद्धिक परंपरेचे आणि भविष्याभिमुख सभ्यतेचे एक तेजस्वी प्रतीक बनलेली असेल.