आरोग्य आणि सुगंधही! नागकेशर

 

 

भारतीय संस्कृतीत आणि निसर्गाच्या कुशीत असे काही वृक्ष दडलेले आहेत; जे केवळ त्यांच्या सौंदर्यानेच नव्हे, तर त्यांच्यातील गूढ आणि शक्तिशाली औषधी गुणांमुळे ओळखले जातात. आश्लेषा नक्षत्राचा आराध्य वृक्ष असलेली ’नागकेशर’ ही अशीच एक अलौकिक वनस्पती आहे. आश्लेषा नक्षत्राचे दैवत ’सर्प’ (नाग) आहे. नागाचे वलय जसे गूढ आणि संरक्षक असते, तसाच हा वृक्ष मानवी शरीराचे विविध आजारांपासून अत्यंत प्रभावीपणे संरक्षण करतो.

 

 

नागचाफा हा एक अतिशय सुंदर, मध्यम ते उंच वाढणारा आणि सदाहरित वृक्ष आहे. याची पाने सुरवातीला लालसर-गुलाबी असतात आणि नंतर ती गडद हिरवी व चमकदार होतात. या वृक्षाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे याची फुले. ही फुले पांढर्‍याशुभ्र रंगाची असून त्यांच्या मध्यभागी सोनेरी-पिवळ्या रंगाचे अत्यंत सुगंधी आणि विपुल पुंकेसर(Stamens) असतात. याच पुंकेसरांना आयुर्वेदात ’नागकेशर’ म्हटले जाते.

 

 

भारतीय परंपरेत नागकेशराला अत्यंत पवित्र मानले जाते. मदन किंवा कामदेव (प्रेमाचा देव) याच्या भात्यात जी पाच सुगंधी फुलांचे बाण (पंचबाण) आहेत, त्यापैकी एक ’नागकेशर’ आहे. तसेच, भगवान शिव आणि देवी पार्वतीच्या पूजेत या फुलांना विशेष महत्त्व आहे. नेपाळ आणि हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या अनेक प्राचीन मंदिरांच्या आवारात हे वृक्ष आवर्जून लावले जातात, कारण ते वातावरणात एक प्रकारची सकारात्मक आणि गूढ ऊर्जा निर्माण करतात, अशी श्रद्धा आहे.

 

 

आयुर्वेदीय दृष्टीकोन : रक्तदोषनाशक आणि पाचन

 

आयुर्वेदात प्रामुख्याने या फुलांच्या आतील पिवळ्या पुंकेसरांचा (नागकेशर) औषधी वापर अत्यंत कल्पकतेने सांगितला आहे.

 

* रस: कषाय (तुरट), तिक्त (कडू)

 

* गुण: लघू (हलका), रूक्ष (कोरडा)

 

* वीर्य: किंचित उष्ण (गरम)

 

* विपाक: कटू

 

* दोषघ्नता: हे प्रामुख्याने कफ आणि पित्त शामक आहे. वीर्याने उष्ण असले तरी प्रभावाने ते रक्तस्तंभक म्हणजेच रक्त थांबवणारे कार्य करते. हा विशेष गुणधर्म असल्याने नागकेशराचा अनेक ठिकाणी प्रभावी उपयोग करता येतो.

 

 

 

आरोग्यासाठी उपयोग

 

1. रक्तार्श (Bleeding Piles) आणि पचनसंस्था

 

नागकेशर हे मूळव्याधीतून(Piles) होणारा रक्तस्राव थांबवण्यासाठी आयुर्वेदातील सर्वोत्कृष्ट औषध मानले जाते. याच्या ’तुरट’ रसामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात आणि रक्तस्राव त्वरित थांबतो. लोणी किंवा खडीसाखरेसोबत नागकेशर चूर्ण दिल्यास मूळव्याध आणि रक्ती आव(Dysentery) यांत मदत होते. अर्थातच केवळ नागकेशरच दिल्याने इथे लाभ होतो असे नसून तो महत्त्वाचा घटक आहे इतकेच.

 

2. स्त्रियांचे विकार आणि गर्भधारणा

 

आयुर्वेदात नागकेशराला स्त्री-आरोग्याचा रक्षक समजले जाते मासिक पाळीत अतिरजस्राव(Menorrhagia) होत असल्यास किंवा अंगावरून पांढरे जात असल्यास(Leucorrhea) नागकेशर चूर्ण तांदळाच्या धुवणासोबत दिले जाते. हे गर्भाशयाचे स्नायू बळकट करते आणि वंध्यत्व निवारणातही उपयुक्त ठरते.

 

3. त्वचारोग आणि सौंदर्य

 

नागकेशराचा सुगंध आणि औषधी गुणधर्म त्वचेवरील मुरुमे, काळे डाग आणि अंगाला येणारी घामाची दुर्गंधी दूर करतात. उटणे आणि अनेक आयुर्वेदिक सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये नागकेशर हा एक प्रमुख घटक असतो.

 

4. हृदय आणि उचकी

 

वारंवार लागणारी उचकी थांबवण्यासाठी मध आणि नागकेशर चाटण दिले जाते. हे ’हृद्य’ असल्याने हृदयाच्या स्नायूंनाही ताकद देते.

 

संशोधने काय सांगतात?

 

पाश्चात्य वैद्यकशास्त्र, बायोकेमिस्ट्री आणि फार्माकोलॉजीने नागकेशरावर सखोल संशोधन केले असून आयुर्वेदातील सिद्धांतांना वैज्ञानिक पुष्टी दिली आहे.

 

1. गट मायक्रोबायोम आणि गॅस्ट्रोप्रोटेक्टिव्ह गुणधर्म

 

आधुनिक संशोधनानुसार, नागकेशराचा अर्क पोटातील अल्सर आणि आतड्यांचा दाह(Inflammatory Bowel Disease) कमी करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे. हे अर्क पोटाच्या आतील म्युकसचा थर सुरक्षित ठेवतात. पचनसंस्था आणि मेंदूचा(Gut-Brain Axis) घनिष्ठ संबंध पाहता, नागकेशरातील हे घटक चयापचय सुधारण्यात आणि पचनसंस्थेतील ’बायफिडोबॅक्टेरिया’सारख्या अत्यंत उपयुक्त जिवाणूंची वाढ करून नैसर्गिक रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यात मोलाची भूमिका बजावतात.

 

2. फायटोकेमिस्ट्री आणि अँटी-ऑक्सिडंट्स

 

नागकेशराच्या पानांमध्ये आणि फुलांमध्ये ’मेसुओल’, ’मेसुआनिक सिड’, टॅनिन आणि विविध सुगंधी बाष्पनशील तेले (Essential Oils) आढळतात. हे अत्यंत शक्तिशाली अँटी-ऑक्सिडंट्स असून ते पेशींचे ’ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस’पासून रक्षण करतात. तसेच, या अर्कामध्ये ब्रॉड-स्पेक्ट्रम अँटी-मायक्रोबियल (जीवाणूनाशक आणि बुरशीनाशक) गुणधर्म सिद्ध झाले आहेत.

 

3. कार्डिओव्हॅस्कुलर हेल्थ आणि अँटी-इन्फ्लेमेटरी

 

नागकेशराच्या अर्कावर झालेल्या अनेक क्लिनिकल ट्रायल्समध्ये असे दिसून आले आहे की, तो रक्तातील लिपिड प्रोफाईल सुधारतो. तो वाईट कोलेस्ट्रॉल(LDL) कमी करून रक्तवाहिन्यांचे काठिण्य रोखण्यास मदत करतो. याशिवाय, हे एक उत्तम अँटी-इन्फ्लेमेटरी (सूज कमी करणारे) औषध म्हणून काम करते, जे सांधेदुखी आणि अंतर्गत सूज दूर ठेवते.

 

 

पर्यावरणाचा रक्षक ’इंडियन आयर्नवूड’

नागचाफा हा पर्यावरणासाठी अत्यंत मौल्यवान वृक्ष आहे. याचे लाकूड जगातल्या सर्वात कठीण लाकडांपैकी एक मानले जाते, म्हणूनच याला ’इंडियन आयर्नवूड’ म्हणतात. हे लाकूड किडीला आणि पाण्याला दाद देत नाही. याची खोलवर जाणारी मुळे जमिनीची धूप अत्यंत प्रभावीपणे थांबवतात. घनदाट पर्णसंभारामुळे हा वृक्ष निसर्गात उत्तम ’विंडब्रेक’ (वार्‍याचा वेग रोखणारा) म्हणून कार्य करतो.

 

 

आश्लेषा नक्षत्राचे दैवत सर्प असल्यामुळे हे नक्षत्र ’गूढता’, ’तीक्ष्ण बुद्धिमत्ता’ आणि ’संरक्षण’ यांचे प्रतीक मानले जाते. नाग जसा आपली जुनी कात टाकून नवीन रूप धारण करतो, तसाच नागकेशराचा वृक्ष शरीरातील जुने आजार आणि विषारी घटक बाहेर काढून शरीराला नवीन ऊर्जा देतो.

 

 

आश्लेषा नक्षत्रावर जन्मलेल्या व्यक्तींनी नागचाफ्यासारखे आकर्षक, आतून अत्यंत कठीण (मजबूत) आणि इतरांचे रक्षण करणारे असावे. या नक्षत्रावरील व्यक्तींनी आपल्या आयुष्यात स्थिरता आणि सकारात्मक ऊर्जा मिळवण्यासाठी बागेत किंवा परिसरातील मोकळ्या जागेत नागचाफ्याचे (नागकेशर) झाड नक्की लावावे. हा वृक्ष केवळ परिसराची हवाच शुद्ध आणि सुगंधी करणार नाही, तर आरोग्याचे आणि नैसर्गिक सौंदर्याचे एक अक्षय्य वरदान देईल.

 

- लेखक आयुर्वेद वाचस्पति आहेत.