अम्बष्ठतरु - जाई आणि रिठा

 

’भारतीय संस्कृती’, ’ज्योतिषशास्त्र’ आणि ’आयुर्वेद’ यांच्या समन्वयातून निर्माण झालेली नक्षत्रवृक्षांची संकल्पना खर्‍या अर्थाने मानवी जीवनाला निसर्गाशी जोडणारा एक भक्कम दुवा आहे. आकाशातील सत्तावीस नक्षत्रांपैकी तेरावे अत्यंत शुभ आणि महत्त्वपूर्ण नक्षत्र म्हणजे ’हस्त नक्षत्र’. या नक्षत्राचा आराध्य वृक्ष म्हणून ’अम्बष्ठतरु’ असा उल्लेख आलेला आहे.

 

 

’अम्बष्ठतरु’ या शब्दाचा अर्थ आणि ओळख यावर विविध प्रांतांमध्ये आणि आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये दोन वेगवेगळ्या वनस्पतींचा संदर्भ दिला जातो. काही विद्वानांच्या आणि ग्रंथांच्या मते ’अम्बष्ठतरु’ म्हणजे ’जाई’ (ज्याला संस्कृतमध्ये ’जाती’ किंवा ’चमेली’चा प्रकार मानले जाते), तर काही अभ्यासकांच्या मते अम्बष्ठतरु म्हणजे ’रिठा’ (ज्याला संस्कृतमध्ये ’अरिष्ट’ किंवा ’फेनिल’ म्हटले जाते). हस्त नक्षत्राच्या व्यापक स्वरूपामुळे आणि मानवी जीवनातील या दोन्ही वनस्पतींचे अफाट महत्त्व पाहता, या लेखामध्ये आपण ’जाई’ आणि ’रिठा’ या दोन्ही वनस्पतींच्या दैवी आणि औषधी गुणांचा सविस्तर वेध घेणार आहोत.

 

 

’हस्त’ नक्षत्राचे प्रतीक ’मनुष्याचा हात’ किंवा ’ओंजळ’ आहे आणि याची देवता ’सवितृ’ (सूर्याचे एक रूप) आहे. मनुष्याचा हात हा निर्मिती, कौशल्य, आशीर्वाद आणि शुद्धीकरणाचे प्रतीक आहे. जाईची फुले आपल्या सुगंधाने मनाला शांती देतात, तर ’रिठा’ हा शरीराची आणि बाह्य आवरणाची शुद्धी करतो.

 

 

जाईचे शास्त्रीय नाव ’जॅस्मिनम ग्रँडिफ्लोरम’ असे आहे. ही एक अत्यंत सुंदर, नाजूक आणि सुगंधी फुलांची वेल आहे. हिची पाने संयुक्त आणि गडद हिरवी असतात. जाईच्या फुलांचा सुगंध अत्यंत मनमोहक आणि वातावरणात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण करणारा असतो.

 

 

दुसरीकडे; रिठा या वृक्षाचे शास्त्रीय नाव ’सॅपिनडस मुकोरोसी’ किंवा ’सॅपिनडस ट्रायफोलिएटस’ असे आहे. हा एक मध्यम ते उंच वाढणारा पानझडी वृक्ष आहे. याला येणारी फळे गोलाकार असतात आणि ती पाण्यात भिजवून चोळल्यास त्यातून साबणासारखा भरपूर फेस येतो; म्हणूनच याला संस्कृतमध्ये ’फेनिल’ (फेस निर्माण करणारा) असे नाव आहे.

 

 

 

हस्त नक्षत्राची देवता ’सवितृ’ आहे. ’सवितृ’ म्हणजे उगवणारा किंवा प्रकाश देणारा सूर्य; जो सर्व जगाला चेतना देतो आणि अंधार दूर करून शुद्धी करतो. जाईची फुले देवांच्या पूजेत, विशेषतः देवी सरस्वती आणि भगवान शिव यांच्या उपासनेत अत्यंत पवित्र मानली जातात. जाईचा सुगंध मनातील नकारात्मक विचार दूर करून एकाग्रता वाढवतो.

 

 

रिठा हा वृक्ष मांगल्याचे आणि शुद्धीचे प्रतीक मानला जातो. प्राचीन काळी यज्ञयागाच्या वेळी आणि धार्मिक विधींपूर्वी शरीराची तसेच वस्त्रांची शुद्धी करण्यासाठी केवळ रिठ्याचा वापर केला जात असे. रिठ्याला ’अरिष्ट’ असेही म्हणतात. ’अरिष्ट’ म्हणजे संकटे किंवा आजार. जे संकटांचा आणि आजारांचा नाश करते, ते अरिष्ट. ’हस्त नक्षत्रावर जन्मलेल्या व्यक्तींच्या हातामध्ये एक नैसर्गिक हिलिंग पॉवर असते’, असे मानले जाते. जाई आणि रिठा या दोन्ही वनस्पती मनुष्याला व्याधींमधून मुक्त करण्याचेच कार्य करतात.

 

 

 

 

जाई (जाती) ही आयुर्वेदात ’व्रणरोपण’ (जखमा भरून काढणारी) म्हणून जगातली सर्वश्रेष्ठ वनस्पती मानली जाते. जाईच्या पानांचा रस तिक्त (कडू) आणि कषाय (तुरट) असतो. ती वीर्याने उष्ण असली तरी तिचे कार्य शरीरातील अतिरिक्त उष्णता आणि पित्त कमी करण्याचे असते. आयुर्वेदातील अत्यंत प्रसिद्ध आणि घरोघरी वापरले जाणारे ’जात्यादी घृत’ आणि ’जात्यादी तेल’ हे जाईच्या पानांपासूनच बनवले जाते.

 

 

 

रिठ्याचा आयुर्वेदिक विचार केल्यास, तो रसाने तिक्त आणि कटू (तिखट) आहे. त्याचे वीर्य अत्यंत उष्ण असून तो प्रामुख्याने कफ आणि वात दोषांचे शमन करतो. रिठा हा उत्तम वामक (उलटी करवणारा) आणि विषघ्न (विषाचा प्रभाव कमी करणारा) आहे.

 

 

 

आरोग्यासाठी उपयोग

 

1. जुनाट जखमा आणि मधुमेही व्रण

 

आयुर्वेदात जाईच्या पानांचा सर्वात मोठा उपयोग जखमा भरून काढण्यासाठी सांगितला आहे. ज्या जखमा अनेक महिने भरून येत नाहीत, ज्यातून सतत पू किंवा रक्त स्रवत असते, अशा जुनाट जखमांवर आणि विशेषतः मधुमेहाच्या रुग्णांना होणार्‍या जखमांवर जाईच्या पानांचा लेप किंवा जात्यादी तेलाचा वापर हा साक्षात अमृतासमान ठरतो. जाईची पाने चावून खाल्ल्यास तोंडातील अल्सर आणि हिरड्यांमधून येणारे रक्त त्वरित थांबते.

 

 

2. केसांचे आरोग्य आणि नैसर्गिक सौंदर्य

 

 

रिठा हा केसांच्या आरोग्यासाठी निसर्गाचा सर्वात मोठा चमत्कार आहे. आजच्या काळातील रासायनिक शाम्पूमुळे केसांचे जे भयंकर नुकसान होते; त्यावर रिठा हा एकमेव शाश्वत उपाय आहे. रिठा, आवळा आणि शिकेकाई यांचे मिश्रण पाण्यात उकळून त्या पाण्याने केस धुतल्यास केसांमधील कोंडा पूर्णपणे नष्ट होतो, केसांच्या मुळांना ताकद मिळते आणि केस अकाली पांढरे होणे थांबते.

 

 

3. दमा आणि श्वसनसंस्थेचे आजार

 

 

रिठ्याचे फळ हे अत्यंत उष्ण आणि तीक्ष्ण असल्याने ते फुफ्फुसांमध्ये साठलेला चिकट कफ बाहेर काढण्यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे. दम्याचा किंवा जुनाट खोकल्याचा तीव्र त्रास असल्यास वैद्यांच्या सल्ल्याने रिठ्याच्या फळाचे चूर्ण मधातून अत्यंत अल्प प्रमाणात दिले जाते. यामुळे श्वासवाहिन्या मोकळ्या होतात आणि रुग्णाला त्वरित आराम मिळतो.

 

 

4. विषबाधा आणि आपत्कालीन उपचार

 

प्राचीन काळी जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला विषबाधा होत असे किंवा विषारी कीटक चावत असे; तेव्हा रिठ्याचे पाणी पाजून रुग्णाला उलटी करवली जात असे. रिठ्यातील तीक्ष्ण गुणामुळे पोटातील विषारी घटक तत्काळ शरीराबाहेर फेकले जातात. अर्थात हा उपाय केवळ निष्णात वैद्यांच्याच उपस्थितीत केला जातो.

 

 

5. डोळ्यांचे विकार

जाईच्या फुलांचा आणि पानांचा उपयोग नेत्रविकारांवर अत्यंत गुणकारी आहे. डोळे येणे, डोळ्यांतून सतत पाणी वाहणे किंवा डोळ्यांची आग होणे या समस्यांवर जाईच्या फुलांचा फांट (फुले पाण्यात भिजवून तयार केलेले पाणी) डोळे धुण्यासाठी वापरला जातो. यामुळे डोळ्यांना विलक्षण थंडावा मिळतो.

 

 

आधुनिक वैद्यकशास्त्र, फायटोकेमिस्ट्री आणि फार्माकोलॉजीने जाई आणि रिठा या दोन्ही वनस्पतींवर सखोल संशोधन केले असून आयुर्वेदातील सिद्धांतांना वैज्ञानिक पुष्टी दिली आहे.

 

पहिले संशोधन जाईच्या व्रणरोपक क्षमतेवर झाले आहे. आधुनिक अभ्यासानुसार; जाईच्या पानांच्या अर्कामध्ये शरीरातील ’कोलाजेन’ या प्रथिनाची निर्मिती प्रचंड वेगाने वाढवण्याची क्षमता असते. कोलाजेनमुळे नवीन त्वचा तयार होते. या व्यतिरिक्त हा अर्क जखमेच्या जागी नवीन रक्तवाहिन्यांचे जाळे निर्माण करतो, ज्यामुळे जखमेला ऑक्सिजनचा पुरवठा वाढून ती वेगाने भरून येते.

 

 

दुसरे अत्यंत महत्त्वाचे संशोधन रिठ्यामध्ये आढळणार्‍या सॅपोनिन या घटकावर झाले आहे. सॅपोनिन हे एक नैसर्गिक सर्फॅक्टंट आहे. रासायनिक साबणांमध्ये जे सल्फेट्स वापरले जातात; ते त्वचेचा कॅन्सर निर्माण करू शकतात. याउलट, रिठ्यातील सॅपोनिन हे त्वचेवरील मळ, जीवाणू आणि बुरशी पूर्णपणे नष्ट करते आणि त्वचेचे नैसर्गिक पीएच संतुलन राखते.

 

 

तिसरे संशोधन जाईच्या सुगंधावर आणि मध्यवर्ती मज्जासंस्थेवर झाले आहे. ’अरोमाथेरपी’मध्ये जाईच्या सुगंधी तेलाचा वापर नैराश्य आणि चिंता दूर करण्यासाठी केला जातो. संशोधनात असे सिद्ध झाले आहे की, जाईचा सुगंध नाकावाटे शरीरात गेल्यास तो मेंदूतील ’गॅबा’ या रसायनाची पातळी वाढवतो, ज्यामुळे मज्जासंस्था शांत होते आणि रुग्णाला गाढ झोप लागते. हे नैसर्गिक अँटी-डिप्रेसंट म्हणून काम करते.

 

 

चौथे संशोधन रिठ्याच्या कर्करोगविरोधी क्षमतेवर सुरू आहे. रिठ्यामधील काही विशिष्ट फायटोकेमिकल्स शरीरातील अनियंत्रित पेशींची वाढ रोखण्यासाठी (विशेषतः त्वचेचा आणि यकृताचा कर्करोग) उपयुक्त ठरू शकतात, असे इन-व्हिट्रो प्रयोगांमध्ये दिसून आले आहे. यातील अँटी-ऑक्सिडंट्स पेशींचे म्हातारपण रोखतात.

 

 

हस्त नक्षत्राचे हे दोन्ही वृक्ष पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत मोलाचे आहेत. जाईच्या वेलीवर येणारी सुगंधी फुले अनेक प्रकारच्या मधमाश्या, फुलपाखरे आणि कीटकांना आकर्षित करतात, ज्यामुळे निसर्गातील परागीभवन प्रक्रिया सुरळीत चालते. दुसरीकडे, रिठा हा जलप्रदूषण रोखणारा सर्वात मोठा नैसर्गिक उपाय आहे. आपण कपडे आणि भांडी धुण्यासाठी जे रासायनिक साबण आणि डिटर्जंट वापरतो; त्यातील रसायने नद्यांमध्ये मिसळून पाण्याचे भयंकर प्रदूषण करतात आणि जलचरांचा मृत्यू ओढवतो. जर आपण रिठ्याच्या पाण्याचा वापर नैसर्गिक डिटर्जंट म्हणून केला, तर ते पाणी जमिनीत जिरल्यावर पर्यावरणाला कोणतीही हानी पोहोचवत नाही; उलट ते जमिनीचा पोत सुधारते.

 

 

वर उल्लेख केल्यानुसार; हस्त नक्षत्राचे दैवत सवितृ आणि प्रतीक मानवी हात आहे. मानवाचा हात हा नेहमी निर्मिती करणारा, इतरांना मदत करणारा आणि निसर्गाचे रक्षण करणारा असावा, हाच या नक्षत्राचा मुख्य संदेश आहे. जाई आणि रिठा या दोन्ही वनस्पती आपल्याला हेच शिकवतात. जाई ज्याप्रमाणे आपल्या सुगंधाने संपूर्ण वातावरण प्रफुल्लित करते आणि जुन्या जखमा भरून काढते; तसाच मानवाने आपल्या सभोवतालच्या लोकांच्या दुःखावर प्रेमाची आणि आधाराची फुंकर घालावी. रिठा ज्याप्रमाणे स्वतः पाण्यात घासून घेऊन इतरांचा मळ काढतो आणि शुद्धी देतो; तसेच मानवाने आपले जीवन इतरांच्या कल्याणासाठी आणि समाजातील वाईट गोष्टी दूर करण्यासाठी व्यतीत करावे.

 

 

हस्त नक्षत्रावर जन्मलेल्या व्यक्ती स्वभावाने अत्यंत कष्टाळू, कलाकुसरीची आवड असणार्‍या आणि इतरांना मदत करण्यासाठी तत्पर असणार्‍या असतात. या व्यक्तींच्या हातात एखादी कला किंवा वैद्यकीय कौशल्य नक्कीच असते. या नक्षत्रावरील व्यक्तींनी आणि शाश्वत जीवनशैलीचा अवलंब करू इच्छिणार्‍या प्रत्येकाने आपल्या अंगणात, बागेत किंवा कुंडीत जाईची वेल नक्की लावावी आणि परिसरातील मोकळ्या जागेत रिठ्याचे झाड लावून त्याचे संवर्धन करावे. हे वृक्ष केवळ तुमच्या घराला सुगंध आणि शुद्धी देणार नाहीत, तर तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याचे एक चिरंतन महाकाव्य बहाल करतील.

 

निसर्गाच्या या अलौकिक देणगीचा सन्मान करणे आणि त्यांचा दैनंदिन जीवनात वापर करणे; हीच खर्‍या अर्थाने हस्त नक्षत्राची आणि निसर्गाची सर्वात मोठी कृतज्ञतापूर्ण पूजा ठरेल.