हृदयाचा तारणहार - अर्जुन

भारतीय संस्कृती, वैदिक परंपरा आणि आयुर्वेदामध्ये ज्या वृक्षाला मानवी हृदयाचा साक्षात रक्षक आणि तारणहार मानले जाते तो अत्यंत पवित्र, शुभ्र आणि बहुगुणी वृक्ष म्हणजे अर्जुन. आकाशातील सत्तावीस नक्षत्रांपैकी पंधरावे अत्यंत स्वतंत्र आणि गतिमान नक्षत्र म्हणजे स्वाती नक्षत्र. स्वाती नक्षत्राचा आराध्य वृक्ष म्हणून अर्जुन असा अत्यंत स्पष्ट उल्लेख आलेला आहे.

 

 

भारतीय परंपरेत आणि अध्यात्मात अर्जुन वृक्षाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ’अर्जुन’ या शब्दाचा अर्थच मुळात पांढराशुभ्र, शुद्ध किंवा स्वच्छ असा होतो. महाभारतातील महान योद्धा आणि धनुर्धारी अर्जुनाचे नावही याच अर्थाने आले आहे. ज्याप्रमाणे योद्धा अर्जुन आपल्या रथावर आरूढ होऊन शत्रूंचा नाश करतो आणि धर्माचे रक्षण करतो, तसाच हा अर्जुन वृक्ष शरीरातील रोगांचा नाश करून आरोग्याचे रक्षण करतो; अशी आयुर्वेदाची धारणा आहे.

 

 

भागवत पुराणात कुबेराचे पुत्र नलकुबेर आणि मणिग्रीव यांना नारदमुनींच्या शापामुळे अर्जुन वृक्षाचे रूप (यमलार्जुन) प्राप्त झाले होते आणि भगवान श्रीकृष्णाने बालपणी उखळाला बांधलेले असताना या यमलार्जुनांचा उद्धार केला होता; अशी अत्यंत प्रसिद्ध कथा आहे. यामुळे अर्जुन वृक्षाला अत्यंत पवित्र आणि कृष्णप्रिय मानले जाते.

 

 

स्वाती नक्षत्राची देवता ’वायू’ (पवनदेव) आहे आणि या नक्षत्राचे प्रतीक वार्‍याने डुलणारे एक कोवळे रोपटे किंवा आकाशातून पडणारा स्वच्छ पावसाचा थेंब (स्वातीचा थेंब) आहे. ज्याप्रमाणे वायू हा संपूर्ण सजीव सृष्टीचा प्राण आहे आणि तो सर्वत्र मुक्तपणे संचार करून जीवनाचा विकास करतो; तसाच हा अर्जुन वृक्ष मानवी शरीरातील प्राणवायू आणि रक्तपुरवठा सुरळीत ठेवून मानवी हृदयाला एक नवीन ऊर्जा, चैतन्य आणि अभेद्य सुरक्षा प्रदान करतो. स्वातीचा थेंब जेव्हा शिंपल्यात पडतो तेव्हा त्याचा मोती होतो; त्याचप्रमाणे अर्जुनाचे औषध शरीरात गेल्यावर ते हृदयाला मोत्यासारखे मौल्यवान आणि शुद्ध बनवते.

 

 

अर्जुन हा एक अतिशय उंच, विस्तीर्ण आणि सदाहरित किंवा निम-पानझडी वृक्ष आहे. हा वृक्ष प्रामुख्याने नद्यांच्या खोर्‍यात आणि ओढ्यांच्या काठावर मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. या वृक्षाचे सर्वात मोठे आणि वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे खोड आणि साल. अर्जुनाची साल बाहेरून फिकट पांढरट-राखाडी आणि गुळगुळीत असते. ही साल दरवर्षी नैसर्गिकरीत्या कागदासारखी सुटून खाली पडते आणि आतून नवीन लालसर रंगाची साल तयार होते. यामुळेच याला ’धवल’ (पांढरा) म्हणतात. अर्जुनाची पाने पेरूच्या पानांसारखी लांबट आणि जाड असतात. याला वसंत ऋतूत पिवळसर-पांढर्‍या रंगाची फुले येतात; तर याची फळे अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण, कठीण आणि पाच उभ्या शिरा (पाच कडा) असणारी असतात.

 

 

 

आयुर्वेदात या वृक्षाचा औषधी उपयोग अत्यंत बारकाईने आणि सविस्तर सांगितला आहे. मात्र; यातील सर्वात मोठा औषधी भाग म्हणजे अर्जुनाची ’साल’. आयुर्वेदामध्ये हृदयाच्या आजारांवर अर्जुन हे जगातले सर्वश्रेष्ठ औषध मानले जाते. महर्षी वाग्भट आणि आचार्य चरक यांनी अर्जुनाचे वर्णन ’हृद्य’ (हृदयाला हितकर) आणि ’उदर्दप्रशमन’ म्हणून केले आहे.

 

 

अर्जुनाचा रस कषाय (तुरट) आहे. याचे गुण लघू (हलका) आणि रूक्ष (कोरडा) आहेत. अर्जुनाची साल वीर्याने शीत (थंड) असते आणि विपाक कटू असतो. आयुर्वेद सांगतो की, अर्जुन हा प्रामुख्याने कफ आणि पित्त दोषांचे शमन करणारा श्रेष्ठ वृक्ष आहे. याचा तुरट रस फाटलेल्या पेशींना आणि हाडांना जोडण्याचे (संधान) अद्भुत कार्य करतो.

 

 

 

 

आयुर्वेदात अर्जुनाची साल हे हृदयासाठी साक्षात अमृत मानले जाते. हृदयाचे स्नायू कमकुवत होणे या समस्येवर ’अर्जुन क्षीरपाक’ हा उत्तम उपाय आहे. वैद्यांच्या सल्ल्याने अर्जुनाच्या सालीचे चूर्ण दूध आणि पाण्यात उकळून तयार केलेला हा क्षीरपाक हृदयाच्या पेशींना विलक्षण ताकद देतो आणि रक्तपुरवठा सुरळीत करतो. अर्जुनारिष्ट हे आयुर्वेदातील सर्वात प्रसिद्ध औषध याच वृक्षापासून बनते.

 

 

अर्जुनाचा तुरट रस अत्यंत उत्तम ’संधानकर’ म्हणजेच जोडणारा आहे. जर शरीरातील एखादे हाड मोडले असेल; तर अर्जुनाच्या सालीचा लेप लावला जातो आणि पोटातून अर्जुनाचे चूर्ण दुधासोबत दिले जाते. यामुळे मोडलेले हाड अत्यंत वेगाने आणि मजबूतपणे जुळून येते. तसेच, कोणत्याही प्रकारच्या जुनाट जखमांवर अर्जुनाच्या सालीचा काढा वापरल्यास जखम लवकर भरते.

 

 

 

 

उच्च रक्तदाब आणि रक्तातील वाढलेले वाईट कोलेस्ट्रॉल कमी करण्यासाठी अर्जुन अत्यंत गुणकारी आहे. अर्जुनातील घटक रक्तवाहिन्यांना लवचीकता प्रदान करतात, ज्यामुळे रक्ताच्या प्रवाहातील अडथळा दूर होतो आणि रक्तदाब नैसर्गिकरीत्या नियंत्रित राहतो.

 

 

 

अंगातील उष्णता वाढून नाकातून रक्त येणे किंवा मासिक पाळीत अतिरक्तस्राव होणे, यावर अर्जुनाचा थंड आणि तुरट गुण अमृतासमान कार्य करतो. हा रक्तवाहिन्यांचे आकुंचन करून त्वरित रक्त थांबवतो.

 

 

अर्जुनाच्या सालीचे चूर्ण मधात किंवा दुधात मिसळून चेहर्‍यावर लावल्यास वांग, काळे डाग आणि तारुण्यपीटिका पूर्णपणे नष्ट होतात. याचा शीतल गुण त्वचेला एक नैसर्गिक तकाकी आणि उजळपणा देतो.

 

आधुनिक संशोधनाच्या कसोटीवर अर्जुन

 

फायटोकेमिस्ट्री आणि फार्माकोलॉजीने टर्मिनॅलिया अर्जुनावर जगभरात अतिशय सखोल आणि विस्तृत संशोधन केले असून आयुर्वेदातील हजारो वर्षांच्या सिद्धांतांना भक्कम वैज्ञानिक पुष्टी दिली आहे.

 

 

आधुनिक अभ्यासानुसार; अर्जुनाच्या सालीमध्ये ’को-एन्झाइम क्यू-10’ हा अत्यंत दुर्मिळ आणि हृदयासाठी संजीवनी असणारा घटक मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. हा घटक हृदयाच्या स्नायूंना प्रचंड ऊर्जा पुरवतो. क्लिनिकल ट्रायल्समध्ये असे सिद्ध झाले आहे की, अर्जुनाचा अर्क ’लेफ्ट व्हेंट्रिक्युलर इजेक्शन फ्रॅक्शन’ (LVEF) वाढवतो, म्हणजेच हृदयाची रक्त पंप करण्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या सुधारतो.

 

 

अर्जुनाच्या सालीमध्ये ’अर्जुनोलिक सिड’, टॅनिन आणि विविध दुर्मिळ फ्लेव्होनॉइड्स असतात. हे सक्रिय घटक रक्तवाहिन्यांच्या आत जमा होणारा कोलेस्ट्रॉलचा थर विरघळवण्यास मदत करतात. यामुळे हृदयविकाराचा झटका येण्याची शक्यता अनेक पटींनी कमी होते. आधुनिक कार्डिओलॉजीमध्ये अर्जुनोलिक सिडचा वापर करून अनेक नवी औषधे तयार केली जात आहेत.

 

 

 

हृदयाला रक्तपुरवठा कमी झाल्यामुळे पेशींचे जे नुकसान होते, त्यापासून रक्षण करण्याची विलक्षण क्षमता अर्जुनाच्या अर्कात असल्याचे संशोधनात सिद्ध झाले आहे. हे शरीरातील विषारी फ्री रॅडिकल्स नष्ट करून हृदयाचे म्हातारपण रोखते.

 

 

 

अर्जुनाचा अर्क पोटाच्या आतील म्युकसचा थर जाड करतो आणि गॅस्ट्रिक अल्सर लवकर भरून काढतो. तसेच, हे उत्तम हेपाटो-प्रोटेक्टिव्ह (यकृतरक्षक) असून यकृताच्या पेशींना रासायनिक नुकसानीपासून वाचवते.

 

 

पाचवे संशोधन अर्जुनाच्या हाडे जोडण्याच्या क्षमतेवर झाले आहे. आधुनिक ऑर्थोपेडिक संशोधनात असे दिसले आहे की; अर्जुनातील घटक ’ऑस्टिओब्लास्ट’ (नवीन हाड बनवणार्‍या पेशी) ची निर्मिती अत्यंत वेगाने वाढवतात; ज्यामुळे फ्रॅक्चर जलद गतीने बरे होते.

 

 

अर्जुन हा निसर्गातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि नद्यांचा रक्षक मानला जाणारा महावृक्ष आहे. या वृक्षाची मुळे अत्यंत खोल आणि विस्तीर्ण असतात. नद्यांच्या आणि ओढ्यांच्या काठावर अर्जुन वृक्ष मोठ्या संख्येने असल्याने नदीकाठच्या मातीची धूप पूर्णपणे थांबते. हे वृक्ष पुराच्या पाण्याचा वेग रोखतात आणि भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढवण्यासाठी अत्यंत मोठी मदत करतात. अर्जुनाची पाने गळून मातीत मिसळल्यावर जमिनीचा कस प्रचंड प्रमाणात वाढतो. रेशीम उद्योगात टसर रेशीम निर्माण करणारे किडे अर्जुनाच्या पानांवरच पोसले जातात; ज्यामुळे हा वृक्ष ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचाही एक मोठा आधार आहे.

 

 

स्वाती नक्षत्राची देवता वायू ही प्राण, गती आणि स्वातंत्र्याची देवता आहे. अर्जुन वृक्ष मानवाला हाच महान संदेश देतो की, ज्याप्रमाणे हा वृक्ष स्वतःचे बाह्य आवरण (साल) टाकून देऊन आतून कायम शुद्ध आणि नवीन राहतो, त्याचप्रमाणे माणसानेही आपला अहंकार आणि जुने वाईट विचार सोडून देऊन आतून कायम शुद्ध राहावे. अर्जुनाचे अढळ आणि खंबीर रूप आपल्याला बाह्य संकटांपासून स्वतःचे आणि आपल्या प्रियजनांचे रक्षण करायला शिकवते.

 

 

स्वाती नक्षत्रावर जन्मलेल्या व्यक्ती स्वभावाने अत्यंत स्वतंत्र, गतिमान, न्यायप्रिय आणि समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्याची अफाट क्षमता असणार्‍या असतात. या नक्षत्रावरील व्यक्तींनी आणि नैसर्गिक, हृदयविकारमुक्त जीवनशैलीची इच्छा असणार्‍या प्रत्येकाने नदीकाठी, सार्वजनिक उद्यानात, शेताच्या बांधावर किंवा मोकळ्या जागेत अर्जुनाचे किमान एक झाड नक्की लावावे. हा वृक्ष केवळ नदीकाठची माती आणि पर्यावरण सुरक्षित ठेवणार नाही; तर तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला आणि येणार्‍या अनेक पिढ्यांना सुदृढ हृदयाचे, अखंड ऊर्जेचे आणि दीर्घायुष्याचे एक अभेद्य कवच प्रदान करेल.

- लेखक आयुर्वेद वाचस्पति आहेत.