मुळांशी जोडणारा, घाव भरणारा महावृक्ष सर्ज

साळ हा अतिशय उंच (अनेकदा 30 ते 35 मीटर उंच), सरळ वाढणारा आणि प्रचंड मजबूत लाकूड असणारा पानझडी किंवा निम-सदाहरित वृक्ष आहे. या वृक्षाचे लाकूड इमारती आणि जहाजे बांधण्यासाठी अत्यंत टिकाऊ मानले जाते. या वृक्षाची पाने मोठी, रुंद आणि चिवट असतात. वसंत ऋतूत याला पांढरट-पिवळ्या रंगाची सुगंधी फुले येतात. साळ वृक्षाचे सर्वात मोठे आणि औषधी वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या खोडाला छेद दिल्यावर त्यातून पांढरट-पिवळ्या रंगाचा एक विशिष्ट डिंक किंवा स्राव बाहेर येतो; ज्याला आपण ’राळ’ म्हणतो. ही राळ सुकल्यानंतर स्फटिकासारखी दिसते आणि जाळल्यावर त्यातून अत्यंत पवित्र आणि जंतूनाशक धूर निर्माण होतो. तो एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि विस्तीर्ण जंगले निर्माण करणारा महावृक्ष आहे.

 

 

भारतीय परंपरेत; बौद्ध आणि जैन पंथांमध्येदेखील साळ वृक्षाला अनन्यसाधारण आणि सर्वोच्च पावित्र्य बहाल करण्यात आले आहे. बौद्ध ग्रंथानुसार; भगवान बुद्धांचा जन्म लुंबिनी वनात एका साळ वृक्षाखालीच झाला होता; त्यावेळी त्यांच्या माता मायादेवी यांनी साळ वृक्षाची फांदी धरली होती. तसेच, कुशीनगर येथे दोन साळ वृक्षांच्या मध्येच भगवान बुद्धांनी महापरिनिर्वाण प्राप्त केले. जैन धर्मातही चोविसावे तीर्थंकर भगवान महावीर यांना साळ वृक्षाखालीच केवलज्ञान प्राप्त झाले होते.

 

 

सनातन वैदिक परंपरेत साळ वृक्षाची राळ (ज्याला धूप म्हणतात) देवपूजेत आणि यज्ञात अत्यंत पवित्र मानली जाते. राळेचा धूप केल्याशिवाय कोणतीही वास्तूशुद्धी पूर्ण होत नाही. राळेच्या धुरामुळे वातावरणातील नकारात्मक ऊर्जा आणि रोगराई नष्ट होते, अशी दृढ श्रद्धा आहे.

 

 

 

 

आयुर्वेदात साळ वृक्षाची साल, पाने आणि फळे यांचा उपयोग सांगितला असला, तरी सर्वात मोठा आणि चमत्कारिक औषधी भाग म्हणजे या वृक्षातून मिळणारी ’राळ’ (सर्जरस). आयुर्वेदामध्ये जखमा भरून काढण्यासाठी (व्रणरोपण) राळ हे जगातले सर्वश्रेष्ठ आणि अत्यंत जलद कार्य करणारे औषध मानले जाते.

 

राळेचा रस कषाय (तुरट) आणि मधुर (गोड) आहे. याचे गुण गुरु (पचायला जड) आणि स्निग्ध (ओलावा देणारा) आहेत. राळ वीर्याने शीत (थंड) असते आणि विपाक कटू असतो. आयुर्वेद सांगतो की; साळ वृक्ष आणि राळ प्रामुख्याने पित्त आणि कफ दोषांचे शमन करणारे आहेत. याचा तुरट रस फाटलेल्या पेशींना सांधण्याचे (संधान) आणि थंड गुण जळजळ शांत करण्याचे अत्यंत प्रभावी कार्य करतो.

 

 

 

भाजलेले व्रण आणि जुनाट जखमा ः आयुर्वेदात भाजल्यावर होणार्‍या जखमांवर (अग्निदग्ध व्रण) राळेचे मलम म्हणजेच सर्जरस मलम हे साक्षात अमृत मानले जाते. राळ, गाईचे तूप आणि मेण एकत्र करून बनवलेले हे मलम भाजलेल्या जागेवर लावल्यास वेदना आणि जळजळ एका सेकंदात थांबते आणि त्वचा मूळ रंगात वेगाने भरून येते. तसेच; मधुमेहामुळे न भरणार्‍या जुनाट जखमांवर राळेचे मलम अत्यंत गुणकारी आहे.

 

 

पायांच्या भेगा आणि त्वचाविकार ः थंडीत पायांना आणि टाचांना पडणार्‍या भेगांवर राळेचे मलम लावले जाते. याचा स्निग्ध आणि संधानकर गुण भेगा त्वरित भरून काढतो आणि त्वचा मऊ करतो. खरूज, नायटा आणि उन्हाळ्यातील घामोळ्या यांवर राळेचे चूर्ण खोबरेल तेलात मिसळून लावल्यास खाज आणि जळजळ शांत होते.

 

रक्ती आव आणि जुलाब ः वारंवार जुलाब होणे आणि शौचावाटे रक्त पडणे या त्रासात साळ वृक्षाच्या सालीचा काढा किंवा राळेचे अत्यंत बारीक चूर्ण वैद्यांच्या सल्ल्याने दिले जाते. याचा स्तंभक (तुरट) गुण आतड्यांच्या आतील आवरणाला एक संरक्षक थर देतो, रक्तस्राव थांबवतो आणि पचनसंस्था पूर्ववत करतो.

 

 

अस्थिभंग आणि सांधेदुखी ः हाड मोडले असल्यास साळ वृक्षाच्या सालीचा लेप लावला जातो. तसेच सांधेदुखीत साळाच्या सालीचा काढा पिण्यास दिल्यास आतून सूज कमी होते आणि हाडांना जोडणार्‍या पेशींना बळकटी मिळते.

 

फायटोकेमिस्ट्री आणि फार्माकोलॉजीने राळ म्हणजेच शोरिया रोबस्टावर जगभरात अतिशय सखोल संशोधन केले असूनआयुर्वेदातील सिद्धांतांना भक्कम वैज्ञानिक पुष्टी दिली आहे.

 

 

जखम भरून काढण्याची क्षमता : आधुनिक अभ्यासानुसार; राळेमध्ये शक्तिशाली ट्रायटरपेनॉइड्स आणि फिनोलिक संयुगे असतात. क्लिनिकल प्रयोगांमध्ये असे सप्रमाण दिसून आले आहे की, राळेचे मलम लावल्यास त्वचेवरील ’फायब्रोब्लास्ट’ पेशींची निर्मिती प्रचंड वेगाने होते, ज्यामुळे नवीन त्वचा वेगाने तयार होते. तसेच; भाजलेल्या जखमांवर हे मलम अँटी-बॅक्टेरियल आवरण तयार करते; ज्यामुळे जखमेत इन्फेक्शन होत नाही.

 

राळेच्या धुराची हवेतील जंतूनाशक क्षमता ः आधुनिक मायक्रोबायोलॉजीमध्ये असे सिद्ध झाले आहे की; राळ निखार्‍यावर जाळली असता त्यातून जे बाष्पशील सुगंधी घटक बाहेर पडतात, ते हवेतील अनेक भयंकर आजार पसरवणारे बॅक्टेरिया आणि फंगस (बुरशी) तत्काळ नष्ट करतात. हॉस्पिटल किंवा घरात संसर्ग रोखण्यासाठी राळेचा धूप करणे हे अत्यंत वैज्ञानिक आणि नैसर्गिक एअर प्युरिफायर असल्याचे आता सिद्ध झाले आहे.

 

 

सालीची वेदनाशामक आणि सूज कमी करणारी क्षमता ः प्रयोगांमध्ये असे दिसले आहे की, साळाचा अर्क शरीरातील सायक्लोऑक्सिजनेज या सूज निर्माण करणार्‍या एन्झाईमला प्रभावीपणे रोखतो. त्यामुळे जुनाट सांधेदुखी आणि अंतर्गत वेदना कमी करण्यासाठी हे एक सुरक्षित नैसर्गिक औषध मानले जाते.

पोटातील अल्सर आणि गॅस्ट्रो-प्रोटेक्टिव्ह क्षमता ः साळ वृक्षाच्या सालीचा अर्क पोटातील अतिरिक्त गॅस्ट्रिक सिडचा स्राव कमी करतो आणि म्युकसचा थर मजबूत करतो. यामुळे अल्सर वेगाने भरून येतात आणि आतड्यांचा दाह शांत होतो.

 

अर्कातील मधुमेहविरोधी आणि अँटी-ऑक्सिडंट गुणः साळाच्या पानांमधील घटक रक्तातील साखरेचे पचन नियंत्रित करून पेशींचे म्हातारपण रोखतात; असे अलीकडच्या अभ्यासांत आढळून आले आहे.

 

 

साळ हा भारतातील मध्य आणि पूर्व पट्ट्यातील (विशेषत: मध्यप्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड आणि ओडिशा) जंगलांचा सर्वात मोठा आणि मुख्य वृक्ष आहे. साळाची जंगले म्हणजे खर्‍या अर्थाने या भूभागाची फुप्फुसे आहेत. हा वृक्ष पावसाचे पाणी जमिनीत अत्यंत खोलवर मुरवतो आणि भूजल पातळी टिकवून ठेवतो. साळाची मोठी आणि रुंद पाने ग्रामीण आणि आदिवासी भागात पत्रावळी आणि द्रोण बनवण्यासाठी वापरली जातात; जो अत्यंत शाश्वत आणि बायोडिग्रेडेबल रोजगार आहे. या वृक्षावर अनेक कीटक आणि पक्ष्यांच्या प्रजाती अवलंबून असतात.

 

 

मूळ नक्षत्राची देवता निर्ऋती ही जीवनाचा पाया भक्कम करणारी देवता आहे. साळ वृक्ष मानवाला हाच महान संदेश देतो की; आपले विचार आणि संस्कृतीची मुळे जमिनीत अत्यंत खोल आणि घट्ट रुजलेली असावीत, जेणेकरून कोणत्याही संकटाच्या वादळात आपण कोसळणार नाही. साळाची राळ आपल्याला शिकवते की, स्वतः जळून आणि कष्ट सोसून इतरांचे घाव भरावेत आणि सभोवतालचे वातावरण शुद्ध ठेवावे.

 

 

मूळ नक्षत्रावर जन्मलेल्या व्यक्ती स्वभावाने अत्यंत खोल विचारांच्या, शोध घेणार्‍या, स्वतःच्या तत्त्वांशी ठाम असणार्‍या आणि संकटांना मुळासकट उपटून काढण्याची क्षमता असणार्‍या असतात. या नक्षत्रावरील व्यक्तींनी आणि सुदृढ आरोग्याची तसेच शुद्ध वातावरणाची इच्छा असणार्‍या प्रत्येकाने आपल्या परिसरात, मोकळ्या जागेत किंवा जंगलात साळ (सर्ज) वृक्षाचे किमान एक झाड नक्की लावावे आणि त्याचे संवर्धन करावे. हा वृक्ष केवळ पर्यावरणाचा समतोल राखणार नाही, तर तुमच्या संपूर्ण कुटुंबाला शारीरिक बळकटी, जखमांतून मुक्ती आणि चिरंतन शुद्धीकरणाचे एक अभेद्य कवच प्रदान करेल.

 

- लेखक आयुर्वेद वाचस्पति आहेत.