खैर (खदीर)त्वचारोगांचा कर्दनकाळ

भारतीय संस्कृती आणि आयुर्वेद यांनी निसर्गातील प्रत्येक घटकाचा मानवी जीवनाशी असलेला संबंध अत्यंत सूक्ष्मपणे अभ्यासला आहे. मृगशीर्ष हे आकाशातील अत्यंत तेजस्वी आणि शुभ मानले जाणारे नक्षत्र आहे. या नक्षत्राचा आराध्य वृक्ष आहे ’खैर’. आयुर्वेदात याला ’खदीर’ असे म्हणतात. संस्कृतमध्ये खदीर शब्दाची व्युत्पत्ती अत्यंत अर्थपूर्ण आहे - ’खदति रोगान् इति खदिरः’ (जो रोगांना, विशेषतः त्वचारोगांना खाऊन टाकतो किंवा नष्ट करतो, तो खदीर).

 

 

केवळ औषधीच नव्हे, तर यज्ञसंस्कृतीतही या वृक्षाला ’पवित्र लाकूड’ म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कठीण, कणखर आणि तरीही मानवासाठी अत्यंत उपयुक्त असा हा वृक्ष मृगशीर्ष नक्षत्राच्या व्यक्तींसाठी आणि समाजासाठी एक वरदान आहे.

 

 

खैर हा मध्यम आकाराचा, काटेरी आणि पानझडी वृक्ष आहे. हा वृक्ष साधारणपणे 9 ते 12 मीटर उंच वाढतो. याचे खोड गडद राखाडी किंवा काळ्या रंगाचे असते आणि त्यावर भेगा पडलेल्या असतात. याची साल खडबडीत असते. फांद्यांवर वाकड्या नखांसारखे तीक्ष्ण काटे असतात. पाने अतिशय बारीक, संयुक्त आणि पिसांसारखी असतात (बाभळीच्या पानांसारखी). या वृक्षाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे ’सार’ (Heartwood). झाडाचा गाभा अत्यंत कठीण, तांबड्या रंगाचा आणि वजनदार असतो. हे लाकूड इतके घन असते की ते वाळल्यावरही पाण्यात बुडते. याच गाभ्यापासून आपण खातो तो ’कात’ बनवला जातो.

 

 

वैदिक काळापासून खैराच्या लाकडाचा वापर धार्मिक विधींमध्ये केला जात आहे. यज्ञातील ’यूप’ (यज्ञस्तंभ) आणि ’स्रुवा’ (तुपाची आहुती देण्याचे पळीसारखे लाकडी उपकरण) बनवण्यासाठी प्रामुख्याने खैराचे लाकूड वापरले जाते. याचे कारण म्हणजे हे लाकूड अत्यंत शुद्ध, कीड न लागणारे आणि अग्नीला सहन करणारे मानले जाते.

 

 

 

मृगशीर्ष नक्षत्र हे ’सोम’ (चंद्र) देवतेचे नक्षत्र मानले जाते, जे मनाची शांती आणि अमृततत्त्वाचा शोध घेणारे आहे. खैराचा वृक्ष आपल्या औषधी गुणांनी शरीरातील विषारी द्रव्ये काढून टाकून शरीराला शुद्ध करतो, जे एका अर्थाने अमृतप्राप्तीसारखेच आहे.

 

आयुर्वेदीय गुणधर्म : कुष्ठघ्न (त्वचारोगनाशक)

 

आयुर्वेदात ’खदीर’ हा त्वचेच्या आजारांवरचा सम्राट मानला जातो.

 

* रस: कषाय (तुरट) आणि तिक्त (कडू).

 

* गुण: लघु (हलका) आणि रूक्ष (कोरडा).

 

* वीर्य: शीत (थंड).

 

* विपाक: कटू.

 

* दोषघ्नता: हा कफ आणि पित्त दोषांचा नाश करतो.

 

- याचे आरोग्यासाठी उपयोग पुढीलप्रमाणे

 

 

आयुर्वेदात स्पष्ट म्हटले आहे - ’खदिरः कुष्ठघ्नानां’ (सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगांवर आणि त्वचारोगांवर खदीर हेच श्रेष्ठ औषध आहे). सोरायसिस, एक्झिमा, अंगावर उठणारे पित्त, खाज सुटणे, पांढरे डाग किंवा त्वचेवरील बुरशीजन्य संसर्ग या सर्वांवर खैराचा वापर केला जातो. ’खदीरारिष्ट’ हे आयुर्वेदिक औषध याचसाठी प्रसिद्ध आहे. खैराच्या सालीच्या काढ्याने अंघोळ केल्यास त्वचेचे विकार दूर होतात.

 

 

 

कात याच झाडापासून मिळतो. पण दुर्दैवाने आपण काताचा वापर फक्त चवीसाठी करतो. वास्तविक, कात हा हिरड्या आणि दातांसाठी अमृतासमान आहे.

 

* तोंड येणे: तोंड आले असल्यास किंवा घसा बसला असल्यास काताचा तुकडा चघळल्याने त्वरित आराम मिळतो.

 

* दंतमंजन: खैराची साल आणि कात यांचा वापर दंतमंजनामध्ये केला जातो. यामुळे हिरड्यांतून रक्त येणे थांबते, दात हलणे थांबते आणि दातांना कीड लागत नाही.

 

 

खैर हा उत्तम ’रक्तशोधक’ आहे. शरीरातील रक्तातील अशुद्धता आणि उष्णता कमी करण्याचे काम हा वृक्ष करतो. ज्यांना वारंवार फोड-पुळ्या येतात, त्यांनी वैद्यांच्या सल्ल्याने खैराचा काढा घेतल्यास रक्त शुद्ध होते.

 

 

कफ आणि मेद (चरबी) कमी करण्याचा गुण खैरामध्ये आहे. मधुमेहाच्या रुग्णांमध्ये, विशेषतः ज्यांना लठ्ठपणा आहे, त्यांच्यासाठी खदीराचा काढा उपयुक्त ठरतो (याला ’मेदोहर’ म्हटले आहे).

 

 

जखम झाल्यास त्यावर खैराच्या सालीची किंवा काताची पूड टाकल्यास रक्तस्राव त्वरित थांबतो आणि जखम लवकर भरून येते. हे एक नैसर्गिक ’अँटी-सेप्टिक’ आहे.

 

कात कसा बनवतात?

 

खैराचा सर्वात मोठा व्यापारी उपयोग म्हणजे ’कात’ निर्मिती. यासाठी खैराच्या झाडाचे जुने लाकूड (गाभा) बारीक तुकड्यांमध्ये कापले जाते. हे तुकडे मातीच्या किंवा तांब्याच्या भांड्यात पाण्यासोबत अनेक तास उकळले जातात. लाकडातील अर्क पाण्यात उतरून पाणी घट्ट होऊ लागते. नंतर ते थंड करून त्याचे घट्ट वडे बनवले जातात. हाच तो ’कात’. पांढरा कात आणि लाल कात असे याचे प्रकार असतात.

 

 

आधुनिक विज्ञानानुसार, खैरामध्ये ’कॅटेचिन’ (Catechin) आणि ’कॅटेचू टॅनिक सिड’ हे घटक असतात.

* हे घटक अँटी-बॅक्टेरियल आणि अँटी-फंगल म्हणून कार्य करतात. * रक्तदाब कमी करण्यासाठी याचे काही घटक उपयोगी पडतात, असे प्राथमिक संशोधनात आढळले आहे.

 

सावधगिरी: खैर हा गुणधर्माने अत्यंत ’रुक्ष’ (Dry) आणि तुरट आहे. त्यामुळे याचा अतिवापर केल्यास किंवा दीर्घकाळ सेवन केल्यास पुरुषांमध्ये शुक्रधातूची हानी होऊ शकते (असे काही ग्रंथांत नमूद आहे) किंवा बद्धकोष्ठता होऊ शकते. त्यामुळे वैद्यांच्या सल्ल्यानेच आणि योग्य मात्रेतच (विशेषतः कात) याचे सेवन करावे.

मृगशीर्ष नक्षत्राचा हा वृक्ष आपल्याला ’ताकद’ आणि ’संरक्षण’ यांचा संदेश देतो. खैराचे लाकूड जसे अत्यंत कठीण असते आणि कितीही ऊन-पाऊस-वारा झेलून टिकून राहते, तसेच मानवी शरीर निरोगी आणि कणखर बनवण्याचे काम हा वृक्ष करतो. मृगशीर्ष नक्षत्राच्या व्यक्तींनी ’हरणासारखे’ चंचल न राहता, खैरासारखे स्थिर आणि मजबूत व्हायला हवे! खैराचे झाड कोरड्या आणि खडकाळ जमिनीतही तग धरते. जिथे पाणी कमी आहे, तिथेही हे झाड हिरवेगार राहते.

आजच्या प्रदूषणामुळे वाढणार्‍या त्वचारोगांच्या आणि ओरल कॅन्सरसारख्या (तंबाखूमुळे होणार्‍या) समस्यांच्या काळात खैराचे महत्त्व अजूनच वाढले आहे. (टीप: तंबाखूसोबत कात खाणे हे आरोग्यासाठी घातकच आहे, पण शुद्ध कात औषध म्हणून वापरणे हितकर आहे).

आपल्या परसबागेत किंवा शेताच्या कुंपणाला ’खैर’ लावल्यास तो नैसर्गिक कुंपणाचे काम करतोच, पण त्यासोबतच घरातील त्वचेच्या आणि दातांच्या आरोग्याची काळजीही घेतो. मृगशीर्ष नक्षत्राचा हा ’रक्षक’ वृक्ष प्रत्येकाने जपायलाच हवा.